Skip to main content

Full text of "Het Drukkers jaarboek .."

See other formats


Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as part of a project 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 

to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 

publisher to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing lechnical restrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each file is essential for informingpeopleabout this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countiies. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full icxi of this book on the web 

at |http: //books. google .com/l 



Google 



Dit is ccn digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliothcckpl anken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat 

doen we omdat we alle boeken ter wereld online beschikbaar willen maken. 

Dit boek is na oud dat het auteursrecht erop is verlopen, zodat het boek nu deel uitmaakt van het publieke domein. Een boek dat tot het publieke 

domein behoort, is een boek dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijke auteursrecht termijn is verlopen. Het kan per land 

verschillen of een boek tot het publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn een stem uit het verleden. Ze vormen een bron van 

geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. 

Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand, als herinnering aan de 

lange reis die het boek heeft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. 

Richtlijnen voor gebruik 

Google werkt samen met bibliotheken om materiaal uit het publieke domein te digitaliseren, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken 
uit het publieke domein behoren toe aan het publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven 
leveren, hebben we maatregelen genomen om misbruik door commerciële partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op 
automaüsch zoeken. 
Verder vragen we u het volgende: 

+ Gebruik de bestanden alleen voor niet-commerciële doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door 
individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor persoonlijke en niet -commerciële doeleinden. 

+ Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek 
doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- 
den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervoor materiaal uit het publieke domein te gebruiken, en kunnen u misschien 
hiermee van dienst zijn. 

+ Laat de eigendomsverklaring staan Het "watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het 
project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. 

+ Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er 
niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is 
voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval 
met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het 
eenmaal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakelijkheid voor auteursrechten is behoorlijk streng. 

Informatie over Zoeken naar boeken met Google 

Het doel van Google is om alle informaüe wereldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit 
allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de volledige tekst van dit boek doorzoeken 

op het web via |http: //books .google .coml 



i; I' > '■, a ■ -'■ ij :0 7 



') 



I 



4 



HET DRUKKERS JAARBOEK VOOR 1907 



r 



j. 



1 
\ 



^ 



\ 



HET DRUKKERS 
JAARBOEK VOOR 

1907 




IMMER STREVEND 






TWEEDE 
JAARGANG 

UITGEGEVEN ONDER MEDEWERKING 
VAN VERSCHILLENDE VAKKUNDIGEN 
DOOR IPENBUUR & VAN SELDAM 
TE AMSTERDAM IN JULI MCMVII 




"r 



■^.»' 



■' 'A' /' "'\ ■'•■' "^ ^a' '"''''^ 



,-* ^ ^ _ '^ J,*'- • -<.. 







-^X. A 



A 




■p /3é> 



',.S 0'^A 



/- 




f , 



EEN WOORD VOORAF 



• Zi v^jjk ^a:^ /i:^ ^j_k .^iv • 




Co a de sympathie die de eerste jaargang van ons 
r^ Drukkers^cjaarboek mocht ondervinden, is het niet 
^^ anders dan natuurlijk dat wij den tweeden jaargang 
"^^Z, yz met vol vertrouwen het licht doen zien. Wij hebben 
p'j ons beijverd dit nieuwe Drukkers Jaarboek zoo 
t ' degelijk en goed mogelijk te doen zijn in de hoop 
S j dat de vakkundige lezer zoowel door de illustratie 
fiSziZiiÖZvC^zS?^ 1 ^ door het woord worde opgewekt het bedrijf van 
den drukker te doen winnen in aanzien. 

Over den eersten jaargang ontvingen wij van verschillende zijden bij 
veel waardeering menige vraag waarom wij het zoo gedaan hadden en niet 
anders. Zoo achtte men het vreemd dat wij, waar wij ons in beginsel ver» 
klaarden tegen duitschen invloed, een groot artikel opnamen over duitsche 
boekkunst. Wij kunnen hierop antwoorden dat wij vermeenen ons stand» 
punt daardoor niet verlaten te hebben. Waar wij ons kanten tegen duitschen 
Invloed is bedoeld dat wij, Nederlanders, niet slaa£s mogen navolgen wat 
Duitschland ons voordoet Wij zijn een volk met eigen, groote kunsttradities. 
Op het gebied der kunst staan wij, volgens de schatting der meest bevoeg» 
den, ook thans nog bovenaan, wij behoeven en mogen werkelijk niet steun 
zoeken bij onze oostelijke buren die met prijzenswaardigen ijver een hoogst 
merkwaardige en zeer belangrijke kunst beoefenen, die evenwel niet berust 
op die allereerste beginselen welke wij als de hechte en degelijke grondslagen 
onzer kunst erkennen. Ook gelooven wij waarlijk niet te veel te zeggen als 
wij de meening uitspreken dat de duitsche boekdrukkunst eindeloos ver 
achterblijft bij de groote duitsche kunst, ja daarvan tot op heden het wezen 
vobtrekt niet heeft begrepen. Wanneer wij in ons Drukkers Jaarboek een 
opstel publiceeren'over duitsche boekkunst, lichten wij den lezer niet in over 
de duitsche zetkunst, maar wel over dat deel der boekkunst dat uitsluitend 
zijn oorsprong te danken heeft aan het werken der duitsche kunstenaars, 
dus van die mannen die, hoewel beoefenaars van schilder» en teekenkunst, 
het niet beneden zich geacht hebben hun aandacht aan het boek te wijden. 
In dit opzicht schijnt Duitschland ons ver vooruit te zijn. Waar aan de 



eene zijde de traditioneele duitsche zetkunst haar vervaarlijkheden met het 
grootste succes produceert, hebben zich als tegenstanders daarvan doen 
gelden tal van kunstenaars die flink en ijverig trachten de boekdrukkunst 
een nieuw en beter leven in te blazen. Hierbij ons, doet zich dat verschijnsel 
niet of althans zeer zwak voor. In een der vakbladen hebben wij eenigen 
tijd geleden een heftig stuk gelezen tegen het ingrijpen van artisten in ons 
vak. De schrijver daarvan heeft niet begrepen dat wij alleen door voeling 
te houden met de overige kunsten, door te trachten in het wezen daarvan 
door te dringen, door de principes ervan aan te nemen en door ernstige 
studie kunnen komen tot verbetering van het drukkersbedrijf. In Engeland, 
Zweden, Denemarken en de Ver. Staten zien wij daarvan de zegenrijke 
gevolgen, want hoewel ook daar nog zeer veel minderwaardig werk wordt 
gemaakt, staat het betere werk toch zoo hoog en is in verhouding reeds zoo 
veelvuldig voorkomend, dat wij met beschaming ons achterblijven moeten 
betreuren. Waarlijk, het is geen vaderlandsliefde, alleen het vaderlandsche 
als het beste te beschouwen. Wij moeten ook vooruit, wij mogen niet achter^ 
blijven, maar wij moeten om dat te bereiken er ook moeite en zorg voor 
over hebben. 

Om dus de kennis van hetgeen in het buitenland geschiedt grooter te 
doen worden onder de boekdrukkers, lieten wij het opstel over de boek^ 
kunst in Duitschland schrijven. In dezen jaargang treft ge aan een bijdrage 
over de engelsche boekkunst. De stof bleek te groot te zijn om in één 
jaargang verwerkt te worden, vandaar dat alleen Morris en zijn medestrijders 
werden behandeld, terwijl in een volgenden jaargang dit onderwerp zal 
worden voortgezet. Ook namen wij een artikel op over amerikaansch zetwerk, 
en wel in hoofdzaak omdat vele drukkers over hetgeen in Amerika geschiedt 
een zeer verkeerd begrip bleken te hebben. Daar zij door enkele minder 
oordeelkundig geschreven artikelen in de vakbladen over dit onderwerp 
tot de overtuiging moesten komen dat in Amerika niet veel anders dan de 
grootste typografische dwaasheden worden gewrocht, leek het ons goed 
eenige voorbeelden te geven van het zeer vele, dat in Amerika wordt gepro* 
duceerd en dat men niet anders kan waardeeren dan met het woord subliem. 
Later stellen wij ons voor ook Denemarken, Zweden en Oostenrijk te 
behandelen. 

Betreffende het uiterlijk van dezen tweeden jaargang hebben wij het 



volgende mede te deelen. Wij lieten het formaat onveranderd, om redenen 
van direct practisch belang. Al het overige werd gewijzigd en wel omdat 
wij door telkens een geheel nieuwe opvatting te vertoonen en daarin het 
beste te geven wat wij kunnen, hopen, ook door de uitvoeringvan het boek 
zelf, nut te stichten. Het koude kunstdrukpapier werd vervangen door een 
fraai, zacht glanzend, eenigszins getint velin papier, dat wel het opnemen 
van de illustraties in autotypie toelaat maar daarvoor niet bij voorkeur te 
gebruiken is. Deze zijn gedeeltelijk als buitentekstplaten op kunstdruk» 
papier gedrukt. De letter die wij voor dezen jaargang kozen is de Nordische 
Antiqua, een letter bij Genzsch und Heyse in Hamburg ontworpen en ge« 
goten, doch gedeeltelijk verbeterd en verzorgd door den terecht in zijn 
vaderland en daarbuiten hooggeroemden drukker Zachrisson in Göteborg. 
Van de versiering met en»têtes gingen wij over tot de gebruikmaking van 
initialen, die geteekend werden door den Heer S. H. de Roos. Dit geschiedde 
niet omdat wij initialen zoo veel beter vinden dan kopversieringen, maar 
wel omdat deze traditioneele versieringsmethode dikwijls zoo dwaas wordt 
toegepast dat wij vermeenden daarmee eens naar iets moois te moeten 
trachten dat onder de oogen van alle drukkers komt. Aan de advertenties, 
althans voor zooverre ze door ons gezet werden, besteedden wij gansch 
bijzondere zorg, wij hebben gepoogd ze uit vrij eenvoudig materiaal samen 
te stellen en arrangementen te maken, die zonder al te barok te zijn, toch 
hier en daar wel een ongewone toepassing of verdeeling vertoonen. Ook 
de band onderging verandering. 

Wij vertrouwen dat deze jaargang van het Drukkers^Jaarboek door onze 
vaklieden met evenveel genoegen zal worden ontvangen als de eerste, en 
wij zullen ons wel beloond gevoelen als het mocht blijken dat ons boekje 
niet alleen gekocht maar ook gelezen en gebruikt wordt tot nut van de 
nederlandsche drukkunst. 

De Uitgevers, 
IPENBUUR a VAN SELDAM 



i 



li 

•a 

< 



^ AMERIKAANSCH ZETWERK 1^ 

is een betreurenswaardig feit, dat onze 

Uandsche boekdrukkers zoo ijverig bij de 

itsche buren ter schele gaan, tengevolge 

larvan ons nederlandsch smoutwerk een 

slist duitsch karakter draagt. Toch zij het 

rre van mij, te willen beweren, dat het 

itsctie materiaal niet veel bruikbaars heeft 

:n tijd, nu door het werken van bekende 

leidende kunstenaars als Otto Eckmann, Peter Behrens, Heinz 

König, Otto Hupp en Heinrich Wieynk, kunstvol ontworpen 

typen op de markt worden gebracht en de meer moderne eischen 

van vlakversiering ook op de drukkunst worden toegepast. Het 

uitsluitend volgen van duitsche voorbeelden, — en dan meestal 

niet de beste — is een gevaar voor onze inheemsche boekdrukkunst 

te achten. Deze staat nog niet op een hoog peil en vertoont nog 

bij lange na niet een zoo opgewekt leven als de andere gebruiksa 

kunsten, die de hollandsche inzendingen op de tentoonstelling 

te Turijn en ook onlangs die te Milaan de hoogste onderscheiding 

gen de den'Ver werven. Wat hier op typografisch gebied in moderne 

opvatting gemaakt wordt, getuigt behoudens enkele uitzonderin» 

gen, nog van eene slechts oppervlakkige navolging, niet duor>: 

dringende in de principes, die heden ten dage de ambachtsi: en 

nijverheidskunst beheerschen. Dat de Duitschers reeds verder zijn 

dan wij, wie zou het betwijfelen? Dit is te danken aan den invloed 

van het werk van Morris, maar ook van dat der Amerikanen, wier 

superioriteit door de Duitschers zelf wordt erkend. 

De kunst van den boekdrukker is bij uitstek eene van overweging 
I 1 



en arrangement en juist hierin toonen de Amerikanen meester:? 
schap. Zoo weten zij in het plaatsen der regels, meestal slechts 
met een enkel ornamentje of kader verlevendigd, waarvan het 
ontwerp nu juist niet altijd schitterend kan genoemd worden, toch 
een uitstekend effect te bereiken en ze bewijzen daardoor de juiste 
heid van de theorie, dat het vullen of versieren van het vlak berust 
op een goed geëquilibreerde en rustige verdeeling. Overlading is 
slechts zelden bij hen te constateeren, omdat de Amerikaan door 
een nette verschijning tracht voor zich te doen innemen en weet, 
dat het ordinaire en bonte drukwerk niet zijn doel bereikt, maar 
slechts tot vulling der papiermand dient. Een potsenmaker mag 
even de aandacht trekken, op den duur verveelt hij. 

Een voorname factor voor het goede werk, dat de Amerikanen 
leveren, schijnt mij wel gelegen in de meerdere belangstelling van 
het publiek in de drukkunst en niet het minst in de amerikaansche 
gewoonte, den arbeider waardig te behandelen en buitengewone 
bekwaamheden naar waarde te beloonen, waardoor bij den voorts 
brenger allicht de prikkel bestaat, het beste te leveren en hij zich 
voor zijn werk interesseert. De verschrikkelijke haast die men de 
amerikaansche werkwijze toedicht, is moeilijk aan te nemen, in 
aanmerking genomen de weloverwogen ineengezette en technisch 
zoo perfect uitgevoerde drukwerken, ook al worden nog zulke 
uitstekende machines gebruikt. 

De drukkunst is in Amerika, dank zij de algemeene vooruitgang 
van het land, tusschen de twee laatste volkstellingen van de achtste 
op de vijfde plaats gekomen der nationale industrieën ; er bestaan 
nu 28000 drukkerijen, zeker een respektabel aantal, als men 
bedenkt, dat de beschaving in Amerika van jongeren datum is dan 
de europeesche. Deze opleving der drukkunst dateert eerst van 

2 



de laatste tien a vijftien jaar. Het werk van de Kelmscott Press van 
Morris heeft er veel toe bijgedragen, ook in Europa de aandacht 
te vestigen op een beteren en logischeren stijl, in overeenstemming 
met de principes, die voor de andere gebruikskunsten gelden. En 
in den laatsten tijd zijn voorzeker de photo:{mechanische procédé*s 
ter illustratie en versiering van drukwerk even zoovele factoren 
voor de ontwikkeling van het drukkersj*bedrijf. In 1890 waren er 
in Boston slechts vier inrichtingen, welke cliché*s maakten en nu 
zijn er over de twintig. 

Vóór de herleving in de negentiger jaren heerschten ook even:? 
zoogoed in Amerika als in Europa de verschillende fraaie bedenke 
sels van typografische samenstelling, zooals de vignettens^stijl, de 
architectuur-stijl en hoe de verdere bric^a^^brac^sbedenksels van een 
allesbehalve stijlvol tijdperk wel genoemd werden. De bekende 
amerikaansche typograafcschrijver Theodore Low de Vinne, die, 
al vinden we zijn werk niet van een nieuweren geest bezield, toch 
zeker met de verspreiding van zijn enorme vakkennis veel heeft 
bijgedragen, een goede traditie weer ingang te doen vinden, uitte 
zich in 1892 aldus over den toestand: «When David Bruce, Jr., 
of New:ïYork, invented his type^^casting machine, he conferred a 
great benefit on the art; but he also unintentionally paved the 
way for serious changes in the practice of job composition to the 
damage of employers. Ornamental types had not been cast to 
profit by hand ; they could be cast readily by machinery. As the 
founder usually got about doublé price for the omamentals, itwas 
to his interest to push their manufacture. How thoroly this pushing 
has been done can be seen in the specimen books and the stock 
books of our job printers. Much more than half the money now 
spent by employers for types goes for the purchase of omameni^ 

3 



tak. The oflScc tfaat has not ten small fonts of plain roman text 
letter usually has more tlian a hundrcd fonts of blacks. scripts and 
&nci(ul letter. They go out of fi&hion quickly ; the f^e that is 
charming this year is ugly next year. It must give place to some 
new distortion of the alphabet As a rule the job compositor of 
today does less work in a given time than the job compositor of 
forty years ago. He is usually well equipped with labor^saving 
devices and a profitsion of type ; but the wealth of material is 
really a hindrance. He does not know what to select. The £üse 
taste which has taught him that the merit of good composition is 
in its difficulty, leads him to fiddle away his time in abortive 
experiments with twisted brass rules and curved lines and the 
combining of heterogeneous faces that nevershould be seen toge^ 
ther. The work so done not only costs three times as much as it 
should, but is really not as acceptable.» 

Omstreeks dezen tijd — in 1890 — begon Morris zich aan de 
beoefening der typografie te wijden; op welke wijze wordt in 
ditzelfde boek uitvoerig behandeld door den Heer R. W. P. de 
Vries Jr. in zijn artikel over engelsche boekkunst. Een paar jaar 
later werd in Boston The knight errant ui^egeven, een driemaan^ 
delijksche revue, die slechts één jaargang beleefde ; wél verschenen 
er vier nummers van, waarvan het laatste gedateerd is Januari 
1 893, maar in dit nummer kwamen besprekingen voor van boeken 
eerst in 1894 uitgegeven. De uitgave was het werk van een club 
jonge enthousiasten, waaronder ook de bekende sierteekenaar 
B. G. Goodhue, de eigenlijke ontwerper van de Cheltenham, en 
de drukker Updike van de nu bekende Merrymount Press, van 
welke drukkerij wij een titel van een religieus boek afbeelden. 
Deze artistieke beweging werd voortgezet door de drukkers en 

4 



uitgevers Bruce Rogers, Mosher, Copeland & Day, Stone & Kim^ 
ball en Hopkins wier uitgaven soms van een bijzonder gelukkig 
raffinement getuigen en die allicht in een volgend artikel, speciaal 
gewijd aan amerikaansche boekkunst, uitvoerig kunnen behang 
deld worden. Slechts wijzen we in dit verband op den bijzonder»: 
mooien titel van de Riverside Press door Bruce Rogers ontworpen, 
welke titel met zijn simpele lijnversiering waarlijk klassiek kan 
genoemd worden door zijn eenvoud, duidelijkheid en ongemeens 
fijn lettertype, en het van de producten der oude drukkers wint 
door zijn technisch grootere volmaaktheid (afb. 3). 

Ook eenige andere periodieken hebben het hunne bijgedragen 
tot de verspreiding van de ideeën dier beweging ; we noemen hier 
vooral het kleine, schitterend uitgevoerde tijdschrift The chap book 
van Stone & Kimball in Chicago (niet te verwarren met de latere 
uitgaaf van dezen naam door Bradley) en het sedert 1902 zoo 
royaal en degelijk uitgevoerde drukkerss^tijdschrift The printing art 
van de University Press te Cambridge (Massachusetts). 

Met en naar aanleiding van deze voorbeelden was het, dat Will 
Bradley in 1896 zijn Wayside Press oprichtte in Springfield (Mas*5 
sachusetts). Deze, oorspronkelijk «country^printer» kwam door 
zijn liefde voor de kunst er toe, te Chicago te studeeren in musea 
en bibliotheken en ontwikkelde zich later als teekenaar van affiches 
en boekversieringen. Ondanks zijn bizarre, door den engelschen 
decadenten teekenaar Beardsly geïnspireerde, biljetten en boekts 
versieringen mag hij toch door zijn latere, ofschoon somtijds gea& 
fecteerd typografische praestaties, en vooral door zijn invloed op 
het meer commercieele drukwerk een typografisch kunstenaar van 
beteekenis genoemd worden, en is hij als zoodanig in Amerika wel 
de meest bekende. Hij bestudeerde de zetwijze van de zeventiende 

5 



en achttiende eeuw en paste deze toe op zijn werk. Het prospectus 
van zijn inrichting (afb. 2) in de bekende zware, gevulde zetwijze 
van Morris met diens Chaucertype, toont» dat hij ook door dezen 
grooten voorganger is beïnvloed. 

Terzelfder tijd werd de door William Caslon in 1722 gegoten 
doch sinds een halve eeuw in onbruik geraakte romein, weer 
populair en nagegoten door verscheidene lettergieterijen om zijn 
fraaie kwaliteiten. Met de romein en cursief van Caslon en de 
gothische letter Priory Text begon Bradley te werken. Deze drie 
lettersoorten vindt men gebezigd op de hier gereproduceerde 
aankondiging zijner drukkerij (afb. 4). Wij kunnen dit drukwerkje 
tevens beschouwen als een specimen van zijn navolging der druk:» 
kers uit den tijd, dat Amerika nog een kolonie was en onder den 
invloed der Puriteinen verkeerde, waarom deze wijze van arran^ 
geeren bekend is onder den naam van «Colonia^ of Puritain^style». 
De regels zijn voluit en de letterbeelden tusschen lijnen gezet, om 
een vierkant aspect te verkrijgen en de drie typen in tegenstelling 
met elkander soms op één regel gebruikt, om zoodoende verschil te 
maken tusschen de woordgroepen en deze te doen spreken, waartoe 
ook nog het gebruik van kleur bijdraagt; b.v. men leest hier het 
eerst The Wayside Press Springfield Mass. ofschoon de woorden 
door andere lettergroepen van elkaar gescheiden zijn. De versie:^ 
ring van dit wellicht ook voor een niet gering deel uit bijkomstige 
chauvinistische sympathieën zoo populair geworden drukwerk 
bestaat uit ietwat primitief geteekende bloemmanden, vazen met 
bloemen en andere vignetten, in navolging van de in de zeven:* 
tiende en achttiende eeuw gebruikte. Het karakter der versieringen 
daargelaten, zit overigens in de zetwijze, vooral in het uitvullen 
der regels, indien dit niet al te gedwongen gebeurt, een goed ht^ 

6 



ginsel; men zie b.v. de zeer goede adreskaart en het vooral^mooie 
brievenhoofd (afb. 4, 5 en 8). Maar het zoo door elkaar gebruiken 
van verschillende lettersoorten, en dan nog wel op één regel, heeft 
iets gevaarlijks, wat niet dan onder veel voorbehoud ter navolging 
in overweging kan worden gegeven. Ofschoon sprekendheid wel 
een eerste vereischte is voor reclames^drukwerk, moet toch niet al 
te zeer ten koste van het artistiek gehalte op de gemakzucht van 
den lezer gerekend worden. Behalve op het bepaaldelijk in den 
«ColoniaUstyle^» gehouden drukwerk komt deze vermenging der 
lettertypen meermalen voor en is ze toch niet storend, zelfs op 
de ongemeensskrachtig in puntvorm geteekende titel van de ChcU 
tenham Press te New;»York (afb. 9). Het onderste gedeelte en 
vooral het jaartal lijkt ons minder geslaagd dan de eigenlijke titel, 
die in zijn forschheid en geslotenheid aan oude voorbeelden doet 
denken. Deze puntvorm, hoewel minder sterk geprononceerd, valt 
ons op bij meerdere titels, waar het einde van de punt gevormd 
door een uitgeversmerk of een vignetje, dat dit vervangt. Zie den 
meergenoemden subliemen titel van de Riverside press en de a& 
beeldingen 11, 12, 16 en 17 waarvan vooral de laatste, een pagina 
van een prospectus, een uitnemend specimen is van de eenvoudige 
en effectvolle aanwending van de <i(01d style caslon italic», en met 
het onderwerp der circulaire harmonieert. 

Een variatie van de «Colonials«style» is de «Chapbooks^style», 
de stijl dus der chapbooks, volksboekjes, die hun naam hebben te 
danken aan een verbastering van het woord cheap (goedkoop), 
wijl ze voor één penny verkocht werden. Deze chapbooks werden 
gedrukt op het goedkoopste papier, maar dat vele, nu ip gebruik 
zijnde soorten, overtreft. De druk, vergeleken met die van andere 
boeken uit dien tijd, is onzuiver en rauw, de letter versleten, terwijl 

7 



de houtsneden, ter illustratie gebruikt, reeds voor vroeger werk 
hadden gediend ; zij komen in uiterlijk voorkomen overeen met 
onze zoogenaamde kermisprenten en ander minderwaardig druki» 
werk uit dien tijd. De inhoud dier chapbooks was op populariteit 
berekend en van geringe litteraire waarde. Ze werden verkocht 
op stalletjes, door marskramers en reizende liedjeszangers. Toch 
bezaten deze boekjes, evenals de hoUandsche soortgelijke volks^^ 
boeken der zeventiende en achttiende eeuw, een wel eigenaardig 
ongekunsteld cachet, niet het minst door de houtsneden, die in een 
tijd, dat deze voor betere uitgaven in onbruik waren geraakt, nog 
slechts voor deze boekjes en ook voor kinderprenten werden aan^s 
gewend. Later werd het gehalte dezer boekjes beter, tegen het begin 
der vorige eeuw, toen zelfs Bewick, die veel tot de herleving der 
houtgravure heeft bijgedragen, zich niet te goed achtte, zijn talent 
er aan te besteden. Buiten deze houtsneden werd ook een rijk gebruik 
gemaakt van randversieringen en het is wellicht ook om deze rede^" 
nen, dat Bradley, die toentertijd mededirecteur was der American 
Type Founders Company , er op uit zijnde zijn zaak voordeel te bej» 
zorgen, de navolging dezer zetwijze trachtte ingang te doen vinden. 
Hij teekende verschillende humoristische en excentrieke ruwe 
vignetten van poppetjes, cupidotjes, beestjes, bloempotjes, enz. en 
paste deze hier en daar zeer te onpas toe. Deze vignetten werden 
met, zooals van zelf spreekt, technisch volmaakter navolging van 
de oude randmotiefjes in den handel gebracht. Wij plaatsten hier 
geen voorbeeld van een dezer chapbookstvignetten of *randen, wel 
eenige van de gelijktijdig uitgegeven «Cloister«s en Cheltenham^ 
borders». De eerste vindt men toegepast op het omslag (af b. 19), 
waarvan elk vierkant ornamentje weer uit vier stukjes Cloisterss 
border bestaat, het andere omslag (af b. 20) is van Cheltenham*» 

8 



borderi^motief jes gezet, eveneens de rand op het prospectus Books 
foT winter evenings. De grondslag van de twee eerste omslagen 
is valsch, omdat zij op imitatie berusten en den indruk moeten 
geven, alsof op een gepatroond papiertje, zooals het gebruikt 
wordt voor schutbladen en buitenbekleeding van het boek een 
etiketje is geplakt, dat den tekst bevat. Toch zijn de effecten, ver^» 
kregen door het aaneenzetten van dergelijke motiefjes, soms zeer 
verrassend en getuigen van Bradley's virtuositeit. 

Dikwijls ziet men in de advertentie^kolommen onzer hedeni» 
daagsche bladen en tijdschriften, hoe de voor een annonce beschikte 
bare ruimte niet geheel met zetsel gevuld wordt, maar de tekst 
der advertentie in het midden van een grooter wit vlak is geplaatst, 
om deze te meer ins^'t^oog^vallend te doen zijn. De Amerikanen, 
meesters als ze zijn in het verdeelen van het vlak, weten van deze 
eigenschap uitstekend partij te trekken niet alleen voor adverten^ 
ties, maar ook voor ander drukwerk, zooals op afbeelding 22 te 
zien is. Wèl moet het generaal^^aspect van zulk een woordens^complex 
een beslisten en mooi^^ge vormden buitenomtrek hebben. Deze mars: 
kante woordgroepen weten zij te vormen, zonder een geheel onge^ 
motiveerde opvulling derregels metvulstukjesofspeldeprikachtige 
puntjes. De tekst is en blijft hoofdzaak, wordt door een meer 
sprekende lettersoort soms verduidelijkt en verlevendigd door de 
aanwending van een meestal oranje of rood kleurtje, en ingesloten 
door een zeer eenvoudig saamgestelde lijnversiering of een randje. 
Een bijzonder gelukkig geslaagd, rustig randje is dat van het 
etiket van Hoggson Brothers (afb. 18), waarop ook het bruine 
lijntje zeer goeddoet, en dat van de adreskaart (afb. 6). Zorg^ 
vuldig wordt bij de keuze der lettertypen het karakter van het 
drukwerk in het oog gehouden, ook in verband met de te gt^ 

9 



bruiken papiersoort. Voor den mooien titel, gezet in romaansch 
(afb. 23) zou b.v. een gothische of fantasie^letter niet gebruikt 
kunnen zijn, zonder in strijd te komen met het karakter van het 
werk, terwijl aan den anderen kant geen litterair of wetenschap^ 
pelijk boek gedrukt zou kunnen worden met de Winchel:!type, 
die toch waarlijk op den prospectus«stitel door The Matthews*» 
Northrup Works te Buffalo (afb. 25) zeer goed doet en met 
het krachtig geteekend embleem volkomen in overeenstemming 
is. Niet minder is die van de andere Trust company (afb. 26) 
door the Charlton Press te News^York gedrukt in Ideals^type, 
niettegenstaande de initiaal in gelijke kleur is gehouden, al had het 
nietszeggende en storende ornamentje onder den naam gevoegelijk 
achterwege kunnen blijven. 

Een paar jaren geleden werd door The printing art een prijs*^ 
vraag uitgeschreven voor een catalogus^^titel. Het resultaat van 
deze prijsvraag was zeer gunstig. Vele van goede opvatting getuist 
gende ontwerpen werden ingezonden, waarvan wij twee afbeelden 
(afb. 29 en 32). De eerste verwierf den eersten prijs en is het 
ontwerp van Geo H. Ellis uit Boston, en met de Cheltenham 
gezet, terwijl het andere, ingezonden door Leon S. Leader te 
Cleveland, geheel in gothische letter, met een enkele initiaal ter 
versiering en een roode lijn, om de twee tekstgedeelten te scheiden, 
door zijn compacte zetwijze en het boven aan de bladzijde plaatsen 
herinnert aan de opvatting van Morris. 

Door den vooruitgang in de techniek, die het mogelijk maakt, 
banden in oplagen te stempelen, hebben de vroegere rugetiketten 
hun reden van bestaan vrijwel verloren en is nu hun gebruik 
beperkt tot de ruggen van losse kaften en ook, door hun decoras: 
tieve kwaliteiten, zijn ze tegenwoordig weer zeer gezocht voor 

10 



gekartonneerde boeken. Men zie de twee hier gereproduceerde 
etiketten die met het bezitmerk van een bibliotheek uitstekend ge^» 
slaagde voorbeelden zijn van deze wel kleine, maar soms lastig op 
te lossen smoutjes (afb. 33, 34 en 35). 

De zetwijze met enkel kapitalen boet iets van de duidelijkheid 
in, maar zij is, door het strakker aanzien der regels van een meer 
beslist decoratief karakter. Dit toonen ons een circulaire (afb. 36) 
en de kaart voor een bibliotheek (afb. 38), waarvan het gebouwtje 
door een onzer artisten als Nieuwenkamp of Wenckebach allicht 
stijlvoller zou zijn geteekend, de reproductie is er echter schuld 
aan, dat dit teekeningetje te vol is geworden en zoodoende in 
kleur zich scherper van het zetsel onderscheidt dan op het origineel. 

Het gebruik van autotypiën is in dezen tijd niet te vermijden, 
maar waar de meer picturale kwaliteiten dezer prentverbeeldingen 
toch altijd min of meer in tegenstelling zijn met wat de juiste prin«: 
cipes van boekdecoratie uitmaken zal een goede in vatting in den 
tekst ons meer met deze huidige illustratiewijze verzoenen. Het 
was om lichtelijk te begrijpen technische redenen niet mogelijk 
eenige der soms uitstekende toepassingen van omraming en plaats» 
sing, door Amerikanen gegeven, te reproduceeren. 

Behalve de reeds hier en daar genoemde en geprezen eigen:» 
schappen van het amerikaansch zetwerk blijkt ook, dat men zich 
daar niet tevreden stelt met een schabloon, dat voor alle typogra^? 
fische vraagstukken een oplossing aan de hand doet. Voor elk 
bijzonder geval tracht men een geëigende oplossing te vinden, 
probeerende telkens beter werk te leveren dan het voorgaande. 
Deze opvatting van het vak is de eenige manier, waardoor de 
drukkunst kan vooruitgaan, dat zij weer een kunstvak wordt en 
de beoefening er van een vreugd, zooals ze dat ook bij de oude 

11 



drukkers geweest moet zijn, die artist en vakman te gelijk waren. 
Aan het slot toch nog eens de opmerking dat men de hier ge>! 
geven voorbeelden niet gaat beschouwen ter copteering, wat reeds 
doOT het andere bier gebruikte zetmateriaal onmogelijk is, maar 
de overwegingen, die voorzaten bij de samenstelling ervan in zich 
tracht op te nemen en te begrijpen. Ongetwijfeld zullen deze mos 
dellen er toe bijgedragen hebben de uit onbekendheid en slechte 
voorlichting ontstane minder gunstige gedachte over de amei: 
rikaansche praestaties te doen veranderen in een wel verdiende 
waardeering, zooals het schrijver dezes is gegaan. 
KROMMENIE S. H. DE ROOS 



%i) e CoIIects 

F OR THE SEVERAL 

SUNDAYS AND HOLY DAYS 
THROUGHOUT^THE YEAR 

yp ALS O IN TH E OCCAS IONAL 

_OFFICES PRESCRIBED 

IN THE 



BOOK OF COMMON PRAVER 



NEW YORK 



E. P. DUTTON & COMP 
MDCCCCIV 



Afbeelding 1 



HBOat 3 pRlNr 
SnOpattbeSierSof 

IN&pRHN6fieLD, 



leowïeiDe 




ful, (omct pTinlint; ; 
BOHKthlng ittTMtiw and out 
of Ibc ordinary.^ClM «rarh 
tmbncti tviTf form of (om- 

iTHrtial printing Butb jo urde. 

announanHiite. utiU'sia. <di- 
tion worh for puUintxro. lu- 
rtWr-B priMtc (ditiJno, cttVP 

fit of ) Urgt nioortmtnt of 
doigne. bordire. ominKiito, 
Initiila, itc.^^.-POIc will bc 
>;lid to .idd rou to our liet 
of w(ll pUJU<d pitreno,*lf 
in tt>LQ victnit^. a poütaL card 
leill inuurt a prompt ptmoiul 
«llfrom u9.y,#Mll worfc of 
iN aiHT&lI>€ pRSSS ie 



*. 



jö- 



THE QEORGICS OF VIRGIL 

TRAXSLATET> FROM THE 

LATIK I^TTO EJ^gUSH BY 

J fF'^i^ACKAIL FELLOfF OF 

BALLIOL COLLEQE OXFORD 

1^ iUum noftripoffUnt 
nuUare labons 




The^^rverfide'Prtfs 



W 



Eï 



Afbeelding 3 



A BRIEF AND 
IMPORTANT 
ARGVMENT 



Ztit ©ÜUagörtrj^rröö 



9 9rtRt Sb^9f connectcd with the 
Jïto</wofWiLL H.Bradley. Designing, 
Printing S^ Ettgraviag for fine Books S/ 
the higher classes of commercial work. 

SPRINGFIELD, MASS. 



Afbeelding 4 



M 



^ ♦♦♦♦ >«>*••♦♦»♦>■• < 



m 



FRANK E. WOODWARD & CO. 

HEATING AND VENTILATING ENGINEERS 
MAGEE HEATERS, JVarm Air and CombituUion 

19A FRIEND STREET. BOSTON 

TêUphont èb4 RUkmond 




m 



»♦♦♦« •••>•••«♦< 



w 



Afbeelding 5 





ANTONIO D^LARNO 
Teacher of 

THE PIANO 

40 LOUIS BLDC, BROOKLYN 





Afbeelding 6 



z 

o . 



h 
2 

X 

0Q 



H 
U 

flu 
O 

u 



o 
h 
u 

O 

Ou 

(4 

< 

Q 

< 

X 

co 

Ui 
O 

D 

QQ 



CO u 



u 

Q 
2 

< 

CO 

tii 

h 
Z 

On 
CC 
< 



D 
u 



0^ 

< 

Q 

0^ 

X 

Z 
te] 
O 

Q 

•< 



06 



O 
O 
h 



iz: 

o 

H 

co 

o 

H 

h 

co 

CU 

s 

co 

o 

vO 

O 



a\ 



2 
O 

co 

o 

pa 

0t 
w 

Z 

O 

X 
flu 
M 
*J 
M 

H 



I M) 



41 

O» 

U3 



o 


z 


c 


sfei^ 


2 


o 


(• 


^tg 


HH 


>— 1 


1 


^ en 


H 


2: 


^ 




^; 


D 


ik 

H 

M 


Hm 


Ou 


Q 


1 

• 

< 




: ^ 


2: 


• 

< 




»^ 


ffi 


1 


^ï 


o 


H 


«i^ 


ÏS 


o 


f^ 


5 


fk . 


SCH 


O 


• 

k. 


M 01 


^ ^ 


^ 


^O 


Ui 


•^ 


co 


h « 




•Vk 




PC 
H 


'^ 


4 


^ 



00 



4^ 
J3 



Reproductiotis ^Notable Paittimgr 

publiclv érprivatety^ owned in 

Ainenca-aiso of the vomeXJkc 

otations in the New Libra 

ry of Coiu^'ess.theBos 

toftrabBcllbrary^ó' 

other public 

building 



CURTIS &CAMERON PuWishers 

PierceBuildin^.opposite ther/V/6//c 
Libraey, Boston. Massachusetts 

M : D • C C C C : I l 



Afbeelding 9 




THE PROGRAMME 
OF THE AUTHORS 
CLUB REUNION 



HUNTINGTON HALL 
SAN FRANCISCO. CAL. 



SR». 



Afbeelding 10 



The Gowns ^ Songs 
o/ Adelina Patti 




Exhibition and Concert 

Monday, Tuesdty and Wednesday 
October 26» 27 and 28 



In the Wanamaker Art Gallery 



Afbeelding 11 



In Merry Mood 



A Book of Cheerful Rhymes 



By 

Nixon Waterman 




Boston and Chicago 

Forbes & Company 

1902 



Afbeelding 12 



THE HOLE IN THE WALL 



BV 



AUTHOR OF TALES OF MEAN STREETS, 
A CHILD OF THE JAGO« E^lC 



ALDI 




McCLURE, PHILLIPS ^ CO. 

NEW YORK 

MCMIII 



Afbeelding 13 



RECORDS OF SHELLEY, BYRON 

AND THE AÜTHOR 

BY EDWARD JOHN TRELAWNY 
WTTH AN INTRODUCnON BY 

6E0RGE EDWARD WOODBEEEY 

VOLUME ONE 




NEW YORK 

MCCLURE, PHILLIPS 

AND COMPANY 

IfCMIII 



Afbeelding 14 



The AMERICAN STAGE 
AND THOSE WHO 
HAVE MADE IT FAMOUS 



ifyGUSTAV KOBBE 

Author of " The Phyi of Arthur Wing Pinero,** " Some Recent 
Playsand PUyen,* * and other dnnudc enays and contributions to the 
"Ccntufy," "Scribner's," "Fonim," ««Rcviewof Reiriewt," etc 

ILLUSTRATED WITH MANY 
PORTRAITS üT SCÈNES FROM PLAYS 




NEW YORK AND PHILADELPHIA 

GEBBIE AND COMPANY 

N IN ET E E N H U N D R E D AND ONE 



Afbeelding 15 



AT 



STATLER'S 

AND HOW TO 6EE 

BUFFALO 



O 



PUBLISHED ANNUALLY BY 

STATLER'S RESTAURANT 

ELLICOTT SQUARE 

BUFFALO. N. Y. 



Afbeelding 16 




Afbeelding 17 












THE WRTH OF 
CHELTENHAM 




m m 




Afbeelding 20 

















BOOKS 

FOR WINTER 
E V E N I N G S 


































Afbeelding 21 




•' Thê Hogers Quality" 

Rogers & Wells 

Fine Half-tone Engravings 
High-grade Printing 

Chicago 



Afbeelding 22 



TABLETS AND 
INSCRIPTIONS 

APPROPRIATELY PRINTED 
IN TYPES RESEMBLING THE 
LETTERING FOUND UPON 

ROMAN 

TRIUMPHAL 

ARCHES 



NEW YORK 
M C M V 



Afbeelding 23 



MEMORIALS 

OF 

TWO FRIENDS 



LOWELL 
CURTIS 



PRIVATELY PRINTED 
NEW YORK ANNO 
D O M I N I M C M I I 



Afbeelding 24 



iSAINT LOUIS UNION 
«TRUST® 
COMPANY 



CAPITAL AND SURPLUS 
TEN HILLION DOLIABS 

M- IV. Corner of Fourth 
and L o c u s t S t r e e t s 
SAINT LOUIS, MISSOURI 

MCMUI 

Afbeelding 25 



'FIFTH-AVENUE- 
TRUST- COMPANY 



THE FUNCTiONS OF A TRUST 
COMPANY- ITS ADVANTAGES 

TRUST COMPANY is a 

corporadon subject to St&le 

Law and examination, which 

exists primarily for the execu' 

tion of Trusts. Such an insti' 

tution afïbrds absolute protec 

tion against unsaFe methods in 

dw management of estates. A Trust Company 

devotes its energies to caring ^ other people s 

money. to seeing that iheir best interests are 

subserved, and to securing fbr them a safe in- 

vestment yield. )t can do ihis better ihan any 

sin^e indivldual, and at less cost. because of its 

large organization and peculiar facibties. 

Afbeelding 26 



A • MATTER • OF 
CONVENIENCE 



BEING A PRACTICAL 
DEVICE WHICH Wia 
SAVE YOU CONSDER' 
ABLE ANNOYANCE Ir 
MUCH VALUABLE TIME 




NEW- ENGLANDTELEPHONE 
fe-TELEGRAPH • COMPANY 

101 -MILK- STREET 
BOSTON • MASSACHUSETTS 



Afbeelding 27 



TRUSTS 

OF TO-DAY 

ByG.H.MONTAGUE 



A BOOK OF FACTS 

A baak thit givn the ipecific (acti ibout the 
oTganization, the (inancial minigiment, the 
buiinen methodi and the aims ot irusls. with 
(uit infoimation ai lo the remediei fot iruits 
■Irtady iried or propoted. The auihor *how* 
the developroeni of the trust principle from iis 
beginning, and tella ihehtMotyof the following 

Amalgimated Coppcr Co., American GIu- 
coM Co., American Chicle Co., American Ice 



ILLUSTRATED TRADE 

CATALOGUE 

OF . SILVERWARE 
JEWELRY • AND 
RNE METAL GOODS 

INOJUDING A SPEOAL .SFIFCnON 
^BRONZES d'UBRARY NOVELTIES 
IN INKSTANDS AND DESK SETS 
FOR THE SEASON OF 1905.1906 




BROWN & JENKINS 

460 PENNSYLVANIA AVE.. WASHINGTON. D.C. 



Afbeelding 29 



ö tf n amptottXttn 

«••ftMMM«**««MM«MHMMHMMMHMM«MHMMHMM<MI 



Afbeelding 30 



THE GARDEN SPOT 

OF THE 

SOUTH 




VIEWS ALONC THE LINES OF 

THE CENTRAL OF GEORGIA RAILWAY 



Afbeelding 31 




|rabe catalogue,tUu0trat(b, 
of diloenoare, letoeirs, 
anb ^ne Mttai <&oob0, 
indubiitg a special selection of 
IBron^B otib Cibrarn Nooelttea 
in Snk 9tanb0 anb lOeok 0et0 
ibr tl)e season of 1909-1906 

Sronm ^ lenkins, kBtf Pam- 
ogioania ^oc, tDa0l)tngton, JD. €. 



Afbeelding 32 



DARBT 

0'GILL 

AND THE 

GOOD 

PBOPLB 

BY 

HBRMIN 

IBTBMPLB 

TON 




THE WORKS OF 

THEOPHILE 

G j ur I E R 

rtiMu xxin 

ART AND 
C RI TI C I S M 

THB MAOIC HAT 

JAPANESE IMPERIAL 
VELLUM EDITION 



Afbeelding 34 



Afbeelding 33 



THE FREE PUBLIC 

LIBRARY OF THE 

CITY OF AUGUSTA 

MAINE 



PURCHASED FROM THE 
CITY APPROPRIATION 



Afbeelding 35 




N PRESENTING THE TUERK ALTERNAT- 
ING CEILING FAN FOR NINETEEN 
HÜNDRED THREE WE HAVE RETAINED 
THE FEATURES WHICH HAVE GIVEN 
SUCH GOOD SATISFACTION IN THE PAST, AND 
WILL CONTINUE TO USE THE BEST MATERIAL 
AND EMPLOY THE VERY BEST OF MECHANICS 
TO KEEP OUR PRODUCT UP TO THE HIGHEST 
STANDARD. 

WE OFFER TO THE TRADE THIS YEAR OUR 
REGULAR TWO-BLADED FAN, OF WHICH THERE 
ARE MANY THOUSANDS IN USE, ALSO OUR FOUR- 
BLADED FAN WHICH WE PLACED ON THE MARKET 
LAST YEAR AND FOR WHICH THE CALL WAS 
GRATIFYING, AND IT GAVE THE VERY BEST OF 
SATISFACTION. 

WE ARE ALSO READY TO SUPPLY OUR NEW 
ELECTROLIER FAN WITH THE LIGHTS BELOW THE 
BLADES. WHICH WILL BE FOUND TO BE THE 
BEST ON THE MARKET. 

ALL FANS ARE THOROUGHLY TESTED ON THE 
CIRCUIT ON WHICH THEY ARE TO BE OPERATED 
BEFORE BEING SHIPPED OUT. THEY ARE FULLY 
GUARANTEED FOR THE SEASON AGAINST ANY 
ELECTRICAL OR MECHANICAL DEFECTS IN CON- 
STRUCTION. 



Afbeelding 36 



Srapozted (ynoiUirietv fot tke cFiaeót ^tade 

^pziag, fpo4 

olBtó» (%ópet thanhó het pattörtö fot 
tkeit genetouó öuppozt in the paót, and 
teópectfuUy oóhó them to call and öee 
the new dfptin^ oTBUUnety on óhow 
about oioazch the óecond, (jonipeti^ 
tion ió 60 heeno thatD oTörj. Sloper' 
hoó made exttaotdinaty effoztó to get 
togethet an exquióite and vety latge 
ótoch, Stnpotted &Ioodeló aö well ad 
het own niahe, **ideaó notfound elóe- 
whete, * ' (Sfhe will appteciate the favot 
of an eatly call and ptomióeó entite 
óatiófaction 



Y y^eót ^kittietli ^tteeU joew jjozk Qit^ 



Afbeelding 37 



\ 




HET LEZEN VAN DRUKPROEVEN 

' nbekendheid met de eene of andere zaak is 
dikwijls oorzaak van een onjuiste beoordee^» 
ling. Evenzoo gaat het met intellectueelen 
of physieken arbeid. De een vindt dat deze 
een «makkelijk baantje», de ander dat gene 
een «louw bestek?» heeft. 
.j Niet altijd eens is men tot oordeelen bes* 
voegd en wordt er maar wat op los gekakeld. Zoo zal bijv. iemand 
die uitsluitend physieken arbeid verricht moeilijk een juist oordeel 
kunnen vellen over den intellectueelen arbeid van een ander. Maar 
zelfs al is men tot oordeelen over werk van anderen geroepen en 
bevoegd, al komt men dagelijks met anderer arbeid in aanraking, 
daarom is men nog niet in staat op bloote waarneming tot een 
juiste waardeering te komen. Daartoe is meer noodig, en wel in 
de eerste plaats een nauwkeurige kennis van de voorwaarden 
waaronder het werk verricht en de bezwaren waarmede gekampt 
wordt. 

Niemand nu kan m. i. die gegevens beter verschaffen dan de 
belanghebbende zelf, mits hij niet overdrijve en alleen zijn per^^ 
soonlijke indrukken weergeve, maar ook bij anderen zijn licht 
ontsteke. Vooral voor personen wier werkzaamheden elkaar aan^ 
vullen is deze kennis van groot nut, omdat zij veel tot onderlinge 
waardeering kan bijdragen en vaak misverstand uit den weg 
ruimt. 

Met dit doel voor oogen wil ik pogen te schetsen de taak van 
den corrector aan een groot dagblad, de moeilijkheden waarmede 
hij heeft te kampen en de verhoudingen waaronder hij werkt. 

4 49 



Naar mij gebleken is houdt zoowat ieder er een oordeel op na 
over corrector en correctie. Daar zijn bijv. personen die niet eens 
weten wat nu eigenlijk een corrector is (*t zou daarom goed zijn 
voortaan te spreken van proeflezer), maar den naam heel mooi 
vinden en daarom een goeden dunk van den functionaris en diens 
werkkring hebben ; anderen die, bij het lezen van de courant een 
drukfout ontdekkende, maar niet kunnen begrijpen, dat zulke 
«stommiteiten^ kunnen voorkomen en vrienden en geburen met 
veel ophef er op wijzen; weer anderen die zelf wel eens gecorri«5 
geerd hebben en het een «ondankbaar werk^» vinden ; nog weer 
anderen die, hun stukje in de krant ontsierd ziende door een 
drukfout, den corrector naar een minder begeerlijke plaats wens» 
schen. Naast deze meeningen moge die van een corrector een 
plaats vinden. 

Allereerst dient de vraag onder de oogen gezien, aan welke 
eischen een corrector heeft te voldoen. Het is moeilijk deze vraag 
juist te beantwoorden. Het best kan men antwoorden : de corrector 
moet een factotum zijn. Van alles moet hij weten, al behoeft het 
geen grondige kennis te wezen. In die meening ben ik nog veri^ 
sterkt door een advertentie in een der Noordelijke bladen van ons 
land, waarin een corrector werd gevraagd «tevens goed kunnende 
omgaan met paardenx>. Menschen van studie, de geldelijke ver^ 
goeding buiten beschouwing latende, zijn als corrector niet op hun 
plaats. Zij zullen spoedig overhoop liggen met de redactie die hen 
van vitzucht en betweterij zal betichten en verwijten, dat zij de 
hoofdzaak, de letterfouten, over het hoofd zien. Het best zal 
degeen voldoen die naast het bezit van algemeene ontwikkeling, 
niet licht geraakt is, een goed humeur en een goede gezondheid 
heeft, zich steeds serviel toont, desnoods een beleediging voor 

50 



een compliment aanneemt en dan is het nog de vraag of hij 

zal voldoen. 

Men zal mij verwijten, dat ik overdrijf. En toch is dit niet zoo. 
Een corrector kan nooit geheel voldoen I Deze bewering nu eischt 
bewijs. Dit acht ik reeds voldoende geleverd door aan te toonen, 
dat de corrector de wrijfpaal is tusschen zetterij en redactie. Zoo 
kom ik vanzelf tot de punten die ik wil behandelen. 

De kopij en proef komen van de zetterij ter correctiekamer. Nu 
begint de taak van den corrector, t. w. zorgen dat de proef con^: 
form aan de kopij wordt. Dit zou men althans meenen, maar het 
is niet zoo. Juister ware te zeggen, dat de proef conform aan de 
bedoeling van den schrijver wordt. Want helaas, vaak laat de 
kopij veel te wenschen. Ter verontschuldiging zij aangevoerd, dat 
dikwerf den schrijver de tijd ontbreekt om zijn kopij na te lezen ; 
maar ook al bestaat de gelegenheid er toe, wordt dit vaak verzuimd. 

Behalve nu dat de corrector rekening heeft te houden met de 
vergissingen van den schrijver, heeft hij te kampen met het slechte, 
vaak nauwelijks leesbare schrift, waarbij nog komt de overhaasting 
waarmee aan een dagblad het werk moet geschieden, en te letten 
op de nalatigheden en abuizen ter zetterij begaan. 

Deze punten eischen een meer uitvoerige bespreking. Ten eerste 
de vergissingen en fouten van den schrijver. 

Komen dan zulke vergissingen voor. De kopij wordt toch door 
de redactie nagezien. Een teer punt I Het antwoord moet luiden : 
Ja, vaak ; en niet altijd wordt de kopij nagezien. De aard der vers^ 
gissingen is zeer verschillend. Om eenige te noemen : zinnen 
zonder «staart» of slot; berichten die precies het tegenovergestelde 
uitdrukken van hetgeen bedoeld wordt door weglating van het 
woord «niet», enz. 

51 



Ook vergist de redactie zich vaak bij haar bewerking of ziet 
onjuistheden over het hoofd. Daar heeft men bijv. de woorden 
«alhier» en «hedenmiddag» of«hedenavond:» in uit andere bladen 
overgenomen berichten, welke vergeten worden te veranderen 
in den naam van de plaats waar het blad verschijnt, respectieve^ 
lijk in den juisten middag of avond ; verder twee berichten van 
den zelfden inhoud enz. Menigmaal is de corrector dan ook in 
de gelegenheid de redactie voor feilen te behoeden, waaronder 
eigenaardige. 

Eén voorbeeld uit de praktijk zegt meer dan ellenlange betoo^s 
gen. Er komt een telegram, de redactie bewerkt het en nu luidt 
het, dat benoemd zijn : in de sectie Letterkunde, wijsbegeerte en 
geschiedenis dr. A, Bruining te ^s^Gravenhage, leeraar te Amsterss 
dam, enz. Die beide domicilies komt hem verdacht voor. Hij ziet 
dat het woord «Haag» op het telegram door de redactie is verans^ 
derd in «te *s Gravenhage» en nu wordt het hem duidelijk dat de 
redactie zich vergist heeft. Hij slaat den Staatsalmanak na en 
vindt den naam A. Bruining Hoog. «Haag» was dus een seinfout, 
waardoor de redactie zich liet verschalken. In het voorbijgaan zij 
hier tevens gewezen op de noodzakelijkheid, dat de corrector be^ 
schikke over vele en de nieuwste bronnen, die juist voor hem het 
noodigst zijn. Dit laat wel eens te wenschen. 

Een anderen keer leest de corrector tot zijn verbazing in een 
stuk over onderhoud van standbeelden: «Ook Erasmus op de 
Paviljoensgracht te *s Gravenhage zal nu van zijn kachelpolitoer 
ontdaan worden». De redacteur heeft hier een lapsus calami be^ 
gaan en natuurlijk Spinoza bedoeld. Leest de corrector over der^s 
gelijke en andere fouten heen, dan staat onzin als het bovenstaande 
in de courant. 

52 



Zoo kon men onlangs bij het overlijden van Schimmel in De 
Nederlander lezen, dat tot diens meest bekende grootere romans 
behooren : Het Huis Lauernesse, De Pleegzoon en De Schaapher^ 
der, resp. nota bene werken van mevr. Bosboom Toussaint, Van 
Lennep en Oltmans. 

Maar niet alleen op onjuistheden, ook op de woordkeus dient 
de corrector te letten. Wat zou men bijvoorbeeld zeggen van het 
volgende bericht, indien men het ongewijzigd in de courant las: 

«Naar uit New^^York aan de Times geseind wordt heeft president 
Fowler verklaard, dat de directie den steun verkregen heeft van 
400,000 aandeelen en dat veel handteekeningen verkregen zijn ten 
gunste van het comité van niet^^aandeelhouders. Het comité heeft 
het stemrecht verkregen van 100,000 aandeelen behalve de 1 86,000 
aandeelen waarvan zij het stemrecht reeds verkregen had^. 

Zóo zouden meer voorbeelden kunnen worden aangehaald. 
Men begrijpe mij echter goed : ik wijs alleen de struikelblokken 
aan, die de corrector op zijn weg ontmoet. 

Nu het handschrift Voila Tennemi I 

Het is bekend, dat de geleerdste menschen doorgaans het on» 
leesbaarste handschrift hebben. Vermaard is in dit opzicht het 
schrift van dr. Kuyper. Maar hij vindt in menig persoon zijn 
evenknie. En 't grappigst is, dat vreemde woorden of eigennamen 
— in het oog van den corrector althans — het onduidelijkst zijn. 
Zeker, men treft ook fraaie handschriften aan en went aan een 
hand, doch niet alle krijgt men dagelijks, vele slechts één of meer«: 
malen onder het oog. De meeste drukfouten kunnen dan ook 
op rekening van het slechte schrift gesteld worden, waarbij een 
omstandigheid komt, de spoed, welke verderop besproken zal 
worden. 

53 



Hierachter vindt men eenige staaltjes van onduidelijk en dui<s 
delijk schrift gereproduceerd. Terloops zij er hier op gewezen, dat 
velen schrijfmachines nog gebreken aankleven. Zoo de gelijkheid 
van type van de 3 en 5 en het ontbreken van een afzonderlijk type 
voor ij, waarvoor de y gebruikt wordt, hetgeen bij namen met 
een ij zijn bezwaren meebrengt. Ook onduidelijke hectografische 
afdrukken en met z.g. «blauwtjes» doorgeschreven kopij leveren 
menigmaal moeilijkheden op* 

Het spreekt vanzelf, dat niet alleen de corrector met het slechte 
schrift te worstelen heeft, maar ook de zetter. Deze zet echter 
laten we zeggen naar zijn beste weten en acht zich verder van vers: 
antwoordelijkheid ontslagen. Men heeft zetters voor wie men zijn 
hoed afneemt, zoo kranig komt een stuk zetsel uit hun handen. 
Desniettegenstaande mag men zeggen dat het met de ontwikkeling 
van den typograaf over het algemeen nog slecht staat. Hoe kan 
dit trouwens anders van menschen die dikwijls nog voor ze de 
lagere school doorloopen hadden bij een boekdrukker in de leer 
werden gedaan en niets hebben bijgeleerd. Toejuiching verdienen 
dan ook de pogingen die 'in het werk worden gesteld om den 
typograaf meer kennis bij te brengen. Vooral avondcursussen voor 
typografen zoo als die sedert vele jaren in Duitschland bestaan, 
zullen, indien de boekdrukkerspatroons daartoe meewerken, veel 
nut kunnen stichten. 

Zeker, dikwijls is het slechte schrift de oorzaak van zetfouten 
en in dit verband kan tevens niet genoeg tegen potloodschrift 
worden opgekomen, dat vooral *s nachts, bij kunstlicht, eigenaar^ 
dige bezwaren meebrengt, — maar vaak ook worden in de een^* 
voudigste stukjes, zelfs van gedrukte kopij, fouten gezet, woorden 
gefantaseerd die er niet staan. Het is eigenaardig, dat men aan een 

54 




♦ 



y y 



' .'/ / y ^' 

/ "'T' 



/ 







\*%r '•" 






x^./ ^ 



/ 



. </ 



/•■ 









jitfV 







//^-^^ 



^f^-^ti 



L * 
























A. 



/ Mt viiL^^^jup^ 







Proeve van onduidelijk schrift 



fout kan zien waar de zetter vandaan komt. Bijv. in een berichtje 
uit een willekeurige plaats is sprake van de Oosterstraat ; maar de 
zetter zet, hoewel 't er duidelijk staat, Oosterparkstraat : de Am^ 
sterdammer. 

De oorzaak van zulke fouten is makkelijk aan te toonen. De 
gedachten verwijlen een oogenblik ergens anders of de zetter heeft 
zooeven een zijner kameraden wat gezegd en werktuigelijk zet hij 
een van de gesproken woorden in plaats van hetgeen op de kopij 
staat. Het ligt evenwel niet op mijn weg nader op dit onderwerp 
in te gaan. Van onduidelijke kopij wordt veeltijds maar een woord 
gezet, dat de zetter op het eerste gezicht er uit leest, de regel niet 
nagelezen', zoodat woorden gezet zijn, geen zinnen. De geslachten 
en naamvallen laat ik buiten beschouwing ; waar zooveel bekwa^s 
mer menschen niet zuiver de Nederlandsche taal kunnen schrijven, 
mag zoodanige kennis zeker niet bij een typograaf verondersteld 
worden. De corrector is maar al te goed in de gelegenheid te 
constateeren hoe slechts enkele uitverkorenen zuiver hun moeder^^ 
taal schrijven, hoe hoogst bekwame menschen tegen bovenge:* 
noemd euvel zondigen. Maar toch vooral geen vereenvoudigde 
spelling, die nachtmerrie voor velen ; ook niet om onzentwill Het 
eenige waarop wij, correctoren, kunnen bogen : de Woordenlijst 
van De Vries en Te Winkel van buiten te kennen, zou ons onU 
nomen worden I 

Bovenbedoelde zetfouten brengen den corrector maar al te 
dikwijls op een dwaalspoor, zoo mooi passen ze in het zinsver* 
band. Ook uitlatingen, die veelal veroorzaakt worden, doordat 
de zetter bij twee gelijke woorden met eenige regels tusschenruimte 
op het laatste overspringt, spelen een groote rol, alsmede onduide^: 
lijke proeven, die oorzaak van de meest hinderlijke drukfouten 

56 



i 



kunnen worden. De corrector ziet bijv. een o voor een e aan en 
gebeurt dit nu in het woord heer, dan heeft men al een van de 
onaangenaamste fouten voor een courant. Hoe soms de proeven 
onder de handen van den corrector komen, moge uit bijgaande 
reproducties blijken. 

Vele krantenlezers hebben wel eens hartelijk zitten lachen om 
het drukfoutenduiveltje, dat zulke comische dingen kon laten 
zeggen. De Nederlandsche Journalistenkring is zelfs begonnen zijn 
Mededeelingen te verlevendigen met het vermelden van grappige 
drukfouten, waarmede zij nu De Warejacob concurrentie aandoen. 
Als tegenhanger wil ik dit opstel opmonteren met eenige typische 
zetfouten. Wat de schrijffouten betreft zal ik 't maar bij de reeds 
genoemde laten. De verleiding is anders sterk, vooral wanneer 
men o.a. zoo'n twintig^^eeuwsch snufje te signaleeren heeft als 
globetrottoirs. 

Uit mijn verzameling volgen hier dan eenige grappige zet^ 
fouten : 

Ah, nous marchons vite avec M. Combes, schreef Charles 
Charmes in een kroniek in de Revue des Demi'^mondes (Deux 
Mondes), il ne nous laisse guère Ie temps de respirer. 

Bij de behandeling van de Drankwet in de Tweede Kamer (art. 
15' verbod van kansspelen in vergunningslokalen) werd den 
heer Bos in den mond gelegd : dat men verkeerd zou doen van 
iets anders te spreken dan van Kainspel (kansspel). 

De Engelsche gezant bij ons Hof, Sir Henry Howard, is gister* 
avond van zijn verblijf in het Buitenland (Buitenland) hier ter 
stede teruggekeerd. 

57 



Bij de behandeling van een rechtzaak: Hij verklaarde, dat bekl. 
herhaaldelijk weigerde heen te gaan, daar hij zeide de vrouw be«» 
paald te moeten opeten (spreken). 

In de Zuid' Afiikaansche Post \2mL 15 November 1.1. vinden wij 
een geheel van den Commissaris Spinio (communis opinio) a& 
wijkend oordeel over Ferreira's inval. 

Achtereenvolgens werd hij president van de wees^, onbeheen» 
de en de soldateri'boedelkamer (desolate boedelkamer) op St. 
Eustatius. 

Spr. herinnerde aan het woord van Fröbel: Gemakkelijker gaat 
een hemel (kemel) door het oog van een naald dan dat een op^ 
voeder ingaat in het Koninkrijk Gods. 

Van de lichting van 1904 had zich slechts een millioen (milicien) 
opgegeven voor adspirant^militie^officier. 

Lunch en conservatie (conversatie) zijn schoone zaken voor 
heeren die het eten en het praten verstaan, doch daarvoor zijn ze 
niet tot afgevaardigden verkozen. 

In de lage Friesche venen is een actie merkbaar onder de veen^ 
arbeiders. In een vergadering is besloten tijdens de ascampagne 
(a. s. campagne) hooger loon te eischen. 

Het kwam herhaaldelijk tot vechtpartijen tusschen Slavische en 
Duitsche murenzonen (muzenzonen). 

Door de Gezondheidscommissie waren in verschillende winkels 
worsten gestolen (monsters genomen). 

58 








ClTi^-^u/L^ 













dtM^ 



Proeve van duidelijk schrift 



Verslag van den Haagschen raad: De Voorzitter bepleit uiteen 
poëtisch (practisch) oogpunt aanneming van het voorstel. 

In een verslag van een sectievergadering van het Geneeskundig 
Congres : verstandsklier in plaats van voorstandsklier. 

Ook autonomische (anatomische) gebreken bij moeder en kind 
kunnen een beletsel zijn voor natuurlijke voeding en de aange*' 
wende instrumentjes geven weinig resultaat. 

Het Russische ZuidhoIIandsche^Ztc^tskadcr (Middellandsche^ 
Zeei^eskader), bestaande uit het slagschip «Osliabia?», den kruiser 
«Aurora» en vier torpedobootvemielers, is te Cherbourg voor 
anker gegaan. 

Behalve proclamaties en revolutionaire brochures, werd onder 
de papieren ook een aantal Chineesche (chemische) formules ge<» 
vonden voor ontploffende stoffen. 

Voor wie de stakingsgeschiedenis te Deventer gevolgd heeft 
deze nogal krasse : 

Vrijdag j.1. heeft de directeur der Kon. Deventer Tapijtfabriek 
aan de pers een interview toegestaan naar aanleiding van de uit^ 
gebroken staking. 

Eerst gaf de directeur zijn lezing over het voorgevallene in de 
fabriek» dat de staking ten gevolge had. De verhouding tusschen 
den ontoerekenbaren (getouwbaas) Timmermans en den ontslagen 
wever Van de Leur gaf hem geen aanleiding, te onderstellen, dat 
de mishandeling het gevolg is geweest van wrok van den een 
tegen den ander 

60 



In een verslag van een openbare dansles: De Pavane werd 
bekoorlijk uitgevoerd door 40'jange (40 jonge) dames in aller^ 
liefste kostuumpjes. 

In een bestek, waarin sprake is van buitenboeidelen, komt te 
staan buitenhordeelen, 

23 Januari wordt een tentoonstelling van schilderijen, beelds? 
bouwwerken, aquarellen en goapkuche (graphische) kunst ge*" 
opend. 

Bovenstaande zetfouten zoo verschillend van karakter zijn bo>s 
vendieti een aandachtige beschouwing waard, omdat zij zoo goed 
illustreeren hetgeen ik zooeven over de ontwikkeling van den 
zetter zei. 

Maar er is meer. 

De corrector heeft nog op velerlei andere kleinigheden te letten : 
of niet een hoofdje vergeten is, of de afscheidingen in het oog zijn 
gehouden of het stuk met de aangegeven letter is gezet, de intern 
punctie, enz. Ja, zelfs de, ter zetterij zoo geminachte, verwaarloosd 
wordende komma kan de oorzaak worden van een storende fout. 
Wil men een voorbeeld van de macht der komma, nog wel een 
zeer aardig ? 

«Men schrijft ons : 

De man, van wien verteld werd, dat hij de Bloemendaalsche 
omgeving onveilig maakt, door, ongekleed, alleenloopende dames 
lastig te vallen, is bij de politie bekend. Het is echter onjuist, dat 
hij iets kwaad in het schild voert.» 

Alvorens nu het hoofdbezwaar, den spoed, onder de oogen 

61 



te zien komt het mij gewenscht voor eerst de verhoudingen te 
behandelen. 

De verhouding tot de zetterij geeft geen reden tot opmerkingen. 
Alleen kunnen vermeld de jaag^^vlagen van den meesterknecht, 
die «anders de vorm niet vol kan krijgen», en soms vraagt of 
proeven, nog niet eens in het bezit van den corrector, «haast 
klaar» zijn. Is de correctie niet tijdig gereed, dan worden wel eens 
berichten ongecorrigeerd in den vorm gezet. Voor den corrector 
is dit natuurlijk minder aangenaam, want de lezer wijt hem deze 
fouten. De methode bij een der groote bladen gevolgd, waar 
onder het rubriekhoofd Laatste Berichten is gezet: ongecorri:» 
geerd, verdient dan ook m. i. wel aanbeveling. Hoe meer bericht 
ten wèl nog gecorrigeerd kunnen worden opgenomen des te beter. 

De verhouding tot de redactie is aan sommige bladen wel eens 
minder aangenaam. 

De oorzaak ? 

Er is niet één, maar vele zijn op te noemen. Allereerst onbe«s 
kendheid met de bezwaren waarmede de corrector heeft te kampen. 
Men leest wel eens een stukje van eigen hand en vindt dat in 't 
geheel niet lastig. Natuurlijk niet I Immers, men kent den inhoud 
en heeft dus slechts op de zetfouten te letten ; men kan het dus 
corrigeeren zonder de kopij te raadplegen. Vaak blijven er dan 
echter óok nog fouten staan. Maar deze maatstaf is niet de juiste. 
Wil men zich een oordeel vormen, wil men inderdaad de bezwaren 
aan de werkelijkheid toetsen, dan moet men een geheelen, liefst 
drukken dag, wijden aan correctiearbeid en daarna het resultaat 
eens laten nagaan, waarbij niet alleen de feilen, maar ook de hoe^ 
veelheid werk, die is afgeleverd, in aanmerking zal moeten worden 
genomen. Eigenaardig is het in dit verband op te merken, dat 

-62 



Ih' UiVsto met-tin^' mi..- uU n-r ^und Ke- 
slaa?.1 bKsrho.Kvd word.Mi,<„Ml/....:H,a,,..MiHk # 
met zou iain,k was als .Je lu«fsj.. ,„4;,, ;Vun /^ 
vum»s.in«.n hoeft het n.el .ir.(i>:ok«:o. In d" 
leuufu WHS de stal .Tüch..m.s do «olukkic»^ die 
l|^ met EgratiKüfe Wnn v^rkoopsro.L .n mot' Zip 

l^gde oj» |den hordenren. D- pikeur Doelen .u ' * 

w.si nu.i Anna UI e„ V.nt d'tue.t twoé dn" / O 

v^njer. t. wmiu-n on N.ily f^,.i^|, Uncht weer , V' ,/ ^»^ 

HiCüid te V('i beteren. 

lh> geot^taillot-rdt^ uitslA.r i<;. 

pu.ird,-,i. lü(M> M. f 250, f 7.-!. f 2o ^ x 

De starr had boJPi- kunnm /Ijn. Hoeds i/h^t / «^ 

«..makkol,^ fn.v,il ld,.,d d. tw1.ed. plaats ^ 
bf/etle 11.1 -tli;d. 

'V? •• T; ^"V- V' '-*•>' Tu-Iianm-ijVrlSaoeck ^ \,, /. 

Kcr. L. ... >.(d v...s?:n i-.Talignure de leidinff 
iiaM e.. .0 , Du-1 .:..,, .d.>.aml, ;(evoI-d door ^. , . 

/a ' 1 'r' r j ' ' '■ rM'iviou vor achter. '^►'. , ^ 

f - ^^ .•!.^...' H. .: ., .,i (Veuf/ (Allen). ^ \* ' "^ 

liJ. >j.,,n.. .1; ]lM),.;;.Mp.<Jraverij :^*J00 M. / 

iv^.a- dh. .,-,.,.. ; .-r.n Dot, <^ii;oh<>tle te dansen 
;'• ^ ' . •' • '• :'"*i''!. <';«'n.imen tijd giog 
, ■ ' '• 'J i. iiu.ir luif-sl (leze 

"• ;': '•" '" ' ■"' Ml anri Vaul.an. di^ ' ^ 

les '", :^'";,| • '■■ * •'•• '-i"i"<M-V-..tdÜi«.st. /6/ 

' 'j.'>»';.. .. \a..l;:.; „;;>r,i,. ..j.. VVa^s^i^.1a^ (De ' 

Drukproef (Het resultaat van onduidelijk geschreven namen) 



menigmaal fouten die door den corrector over het hoofd zijn 
gezien ook door den revisor niet worden opgemerkt. Een tweede 
oorzaak is het werk zelf: verbeteren. Vele redacteuren worden 
niet gaarne betrapt op onjuistheden en zijn zeer gevoelig, wanneer 
hun gewezen wordt op een flater. Zelf lokken zij dit echter uit 
door den eisch, dat conform hun kopij gecorrigeerd moet worden. 
Maar aan den anderen kant wordt door denzelfden persoon den 
corrector op soms onheusche manier onder het oog gebracht, dat 
een lapsus, dien hij nota bene zelf schreef, is blijven staan. 

De slotsom komt hierop neer, dat de schrijver niet wil erkennen, 
dat hij fouten maakt óf den corrector te ver beneden zich acht om 
in zijn werk verbeteringen aan te brengen ; maar dat, wanneer hij 
merkt, dat hij zich toch vergist heeft, de fout door den corrector 
niet is opgemerkt en in de courant staat, hij niet wil erkennen zelf 
de schuldige te zijn, en een schuldige moet gevonden worden — 
natuurlijk de corrector. 

Heeft de corrector een zetfout laten staan en is hierdoor het een 
of ander stuk, waaraan al dan niet veel zorg is besteed, ontsierd 
of onduidelijk geworden, dan ontleent de schrijver hieraan het 
recht op te toornen, zonder te bedenken, laat staan te vragen, 
welke verontschuldigende omstandigheden zouden kunnen gcU 
den, of soms niet met het overzetten van een machineregel de fout 
er in gekomen is, enz. 

Zeker, het is onaangenaam zijn werk ontsierd te zien door een 
drukfout. Maar zoo lang er couranten gedrukt zullen worden, 
zullen ook drukfouten voorkomen. 

Met het oog op bovenstaande is het goed, dat de correctie 
onder den hoofdredacteur ressorteert en niet onmiddellijk verants^ 
woordelijk is tegenover de directie, zooals wel voorkomt. Eerst:* 

64 



genoemde toch is bij verschillen en verzuimen beter tot oordeelen 
in staat, omdat hij ieders werk naar behooren kan nagaan en de 
mate van schuld daarnaar afineten. Te meer ben ik in die meening 
versterkt, nu een collega mij mededeelde dat, vóór jaren, een 
corrector van een der groöte bladen, waar de corrector onmid:» 
dellijk aan den directeur verantwoording schuldig is, zijn ontslag 
thuis kreeg, omdat in een rede van dr. Kuyper in plaats van 
<icooilam3» was komen te staan «oorlam^». Intusschen, welk een 
eigenaardig licht werpt dit op de totale afwezigheid van eenige 
notie van den aard van het werk; op de rechtspositie, op de 
bestaanszekerheid ? Welken invloed ook dit op het werk uitoefent 
zal verderop blijken. 

En nu mijn laatste bezwaar : de spoed waarmede gecorrigeerd 
moet worden. In het licht van al hetgeen ik hierboven schreef zal 
dit thans, op den achtergrond, meer uitschijnen. Wie op de hoogte 
is van de werkwijze aan een groot dagblad weet maar al te goed 
hoe tegen het uur, dat de «vorm gesloten wordt», er een ware 
steeple chase plaats heeft van redactie, zetterij en correctie. Maar 
ook andere oorzaken werken mede. Men meene toch niet, wanneer 
men een courant voor zich ziet^dat dit de dagtaak van de corrects 
toren is geweest. Dit is bezijden de waarheid. Er wordt een groot 
aantal kolommen overgezet, die hebben moeten plaats maken 
voor belangrijker berichten, welke later inkwamen. En juist, dat 
steeds het nieuwste, hetwelk dus ook het laatste komt, in de cou^s 
rant moet, is een niet te keeren oorzaak van overstelpenden arbeid 
op één tijdstip. 

Wat geeft het echter of ik al beweer, dat de spoed waarmede 
gewerkt wordt, het werken vaak ontaarden doet in, ja er is maar 
een goed Nederlandsch woord voor, jakkeren, oorzaak is, dat 

5 65 



fouten door den corrector over het hoofd worden gezien ; dat 
fouten inhaerent zijn aan een courant en men den corrector dus 
er over niet te hard mag vallen; dat op drukke momenten vaak het 
volgen van de kopij niet mogelijk is ; dat tengevolge van alles te 
zamen, ook van te langen arbeidsduur achtereen of te beperkte 
arbeidskracht (volgens een Duitsch grafisch tijdschrift moet op 
elke 10 zetters een corrector zijn), de gezondheid van den corrector 
ondermijnd wordt, hij overwerkt raakt? 

Dit laatste wilde ik nader staven. Ik wendde mij daarom tot 
twee zeer geziene Haagsche doctoren, waarvan de eene oogarts, 
die echter liever hun namen niet vermeld zagen. Zij stelden mij 
door hun zeer gewaardeerde inlichtingen in staat ook in dit op^ 
zicht beslagen ten ijs te komen. 

Ik vertelde hun dan den aard van het werk, den werktijd, de 
bezwarende omstandigheden enz. en toonde tevens eenige slechte 
handschriften, die dagelijks voorkomen. 

De oogarts deelde mij mee, dat de vraag naar den invloed, dien 
het werk op het gezichtsvermogen oefent, moeilijk te beantwoors* 
den is, daar veel afhangt van de personen die het werk doen. 
Sommige menschen, vooral jonge, kunnen ongestraft veel van 
hun oogen vergen, weer anderen krijgen direct bezwaren in ver^ 
band met gevoeligheid voor licht, congesties enz. Dit echter staat 
vast, dat vermoeienis der oogen myopie oftewel bijziendheid in 
de hand werkt. 

Voor den anderen arts was toevallig correctie geen onbekende 
arbeid. Zijn oordeel was, dat onder de aangevoerde omstandige 
heden, na drie uur onafgebroken inspannenden arbeid anderhalf 
uur rust moet volgen en dat dusdanige arbeid bijv. zes uur ach^ 
tereen noodwendig met neurasthenie moet eindigen. Het eene 

66 



lichaam zal langer weerstand bieden dan het andere, maar niemand, 
die bij zoo'n dagelijksche onafgebroken marteling van de hersenen 
er aan ontkomt. Deze medicus was ook van meening, dat het 
zwaartepunt lag in den spoed. Bovendien was hij zoo vriendelijk 
mij een boekje *) ter hand te stellen waarin ik door zeer bekwame 
hand de overspanning van medische zijde behandeld vond. Al 
lezende steeg mijn belangstelling. Over de verschijnselen die het 
gevolg zijn van vermoeidheid der hersenen, welke daarin werden 
vermeld, had ik collega's vaak hooren klagen en zij waren mij 
zelf ook niet vreemd. 

Ik lees het volgende uit het werkje voor den lezer samen en 
beveel het overigens ieder ter lezing aan : 

De vermoeienis is een normale, de overspanning een patholo<$ 
gische toestand. Maar waar is de grens tusschen vermoeienis en 
overspanning? Die grens is even moeilijk te trekken als die, welke 
in de biologie het normale van het abnormale scheidt. Desniet^ 
tegenstaande mag men aannemen, dat de vermoeienis tot over>» 
spanning wordt zoodra de psychische en physische gevolgen der 
vermoeienis met een ongewone intensiteit zich voordoen en door 
buitengewoon langen duur zich onderscheiden. 

De vermoeidheid der hersenen openbaart zich door mindere heU 
derheid van den geest; door vergrooting van den tijd, die voor 
associatie van denkbeelden noodig is, door afstomping der gevoelig' 
heid, hoofdzakelijk van de gezichtsgewaarwording en soms door 
een lichten graad van duizeligheid. De gevolgen van hersenver^^ 



•) «Vermoeienis en Overspanning» door Prof. A. B. Marfan. Uit het 
Fransch door mevr. de wed. prof. G. H. van der Meij Jr., met een voorrede 
van prof. B. J. Stokvis. De Erven F. Bohn, Haarlem. 

67 



moeidheid kan men gemakkelijk bij zichzelf waarnemen ; daartoe 
is geen beter middel dan langen tijd achter elkander hardop voor 
te lezen ; deze arbeid vermoeit spoedig, daar vele psychische 
centra daarbij tegelijkertijd in het spel zijn. 

In één woord het proces der aandacht, de anomale psychische 
toestand kan niet lang duren, zonder stoornissen teweeg te bren- 
gen, die nu eens onbeteekenend en in zekeren zin physiologisch. 



> •»• 



»!': -/stilt war- i-^ mi: : V^ro Anvirlit / f^-^ ^ 

W ^' '• •» t u|ii k/ z]/^ ' yfr\hn-u. wj«» i C» ' 

10 /' ' V' :»••"• '''|i>llru l^-'u'»* 'i'NT Vor-- 4 ^ 



Y^" iil>-ilihni nu sicli ini Tn 



/3 ' • 



I 



r ■'«' ii'iiiim II WW su'ii iMi III- A£^ 

/ ' 'S •:! ' II ['iiUJil. ^ii<5 stfllo-ii, 91 

' nir r ir 'v ri-d' •'i'»w«'r< 7n v-i*- /^ 

' ^ :• ' :; 'li.' M.ijv p» Hsi-^riiv^ von / *^ 

' /^ *-• ,M, . . |f.!... : r •i.ii/li'-'i (1 \iis"-.ohnl 

I C I ' • ' '• •'•■ rvK'M»l»;»ljii hnvh- n 

.jf^ 7'..-. ^;. . n ....•.(•iii'MiiL'nn^ /•*'/: 



/e. 



• j ^fc .•••r.| '• ; W.i-il. l/rviffM^<rifs;itf' / 

I 5t 'I'' ^ '. ?• ' '■ :r V... S'-.--itfall«»u u. (1. ^/v>i< i 

Drukproef van een duitsch citaat (Onduidelijke proef) 

dan weer ernstig, langdurig en in waarheid ziekelijk zijn; de 
aandacht put niet alleen de hersencellen, zij put ook het geheele 
organisme uit. Zij brengt in de verschillende apparaten van het 
animale en het vegatieve leven, prikkelings verschijnselen van dy^ 
namogenen of remmenden aard tot stand, prikkelingen, die op 
haar beurt door een uitputting gevolgd worden, welke vooral bij 
depressieve aandoeningen sterk op den voorgrond treedt. Deze 

68 



physieke openbaringen van de aandacht gaan met een meer ot 
min belangrijke verandering in de stoiwisseling gepaard. 

De geestelijke overspanning brengt niet altijd ziekelijke toeis 
standen mee ; daartoe zijn bepaalde voorwaarden noodig en deze 
voorwaarden zijn van den vorm der overspanning of van den 
aard van het overspannen individu afhankelijk. 

Wat den vorm der overspanning betreft zoo is diegene het meest 
aangrijpend, waarbij overmatige intellectueele arbeid met zware 
moreele zorgen gepaard gaat. 

Laat ons eerst de gevolgen van intellectueele overspanning 
nagaan bij een individu, dat noch heriditaire, noch persoonlijke 
antecedenten heeft. 

Hij begeeft zich ter ruste, maar hij kan den slaap niet vatten; hij 
denkt onophoudelijk aan zijn werk en al zijn wilskracht is niet bij 
machte de ongeregelde werkzaamheid zijner hersenen te temperen. 
Niet alleen, dat hij niet slaapt, maar hij lijdt ook aan een onaans^ 
gename gewaarwording van koude in de extremiteiten, spanning 
in het hoofd, gevoel van geslagen zijn in de ledematen en een wee 
gevoel in de maagstreek. Meestal is één nacht van volkomen rust 
voldoende om de uitgeputte krachten te herstellen. Herhaalt zich 
echter de aanval der vermoeienis, dan ontstaat er een ware pathoss 
logische toestand die geen andere is dan neurasthenie. Geldt het 
een vroeger volkomen gezond individu, dan kan men desverkie^ 
zende de gevolgen der overspanning van den geest wel met den 
naam van neurasthenie bestempelen, maar dan is deze neurasthenie 
toch in elk geval een lichte, goedaardige vorm, zeer verschillend 
van den emstigen zwaren vorm. 

De symptonen van dezen lichten vorm, van dezen toestand 
van eenvoudige uitputting zijn de volgende : 

69 



In den aanvang vertoont zich — zooals gezegd — een eigene 
aardige soort van slapeloosheid, gekenmerkt door een groote 
moeite om den slaap te vatten. Bij het ontwaken heeft men een 
zwaar gevoel in het hoofd, loomheid in de ledematen, een drogen 
mond en somtijds lichte neusbloedingen. De eetlust blijft niet 
alleen goed, maar is soms opgewekter dan anders ; na den eten 
vertoont zich een gevoel van opgezetheid en zwaarte in de maag 
met een voorbijgaande behoefte om te slapen. In enkele gevallen 
heeft men een of twee uur daarna een pijnlijk gevoel in de maag 
of in de streek onder de lever, dat na het gebruik van een kleine 
dosis bicarbonas natricus verdwijnt. Dit alles gaat vergezeld van 
een min of meer hardnekkige obstipatie. Loopen, staan of snelle 
bewegingen kunnen lichte duizeligheid opwekken. De gezichts^ 
scherpte is een weinig verzwakt ; het humeur wordt opvliegend 
en de geestelijke arbeid valt meer en meer zwaar. Ten slotte kan 
de patiënt door een meer of minder heftige hoofdpijn gekweld 
worden die met tusschenpoozen optreedt en van plaats verwisselt; 
zoodat ze nu eens in het voorhoofd, dan weer boven de oogen of 
in het achterhoofd of de hersenkas gevoeld wordt. 

Vertoont echter de patiënt hereditaire gebreken, dan zal zelfs 
een matige overspanning van den geest den zwaren en hardnek^ 
kigen vorm van neurasthenie veroorzaken, die voor den patiënt 
tot een marteling wordt en den geneesheer zijn onmacht zoo le^ 
vendig doet gevoelen. 

De neurasthenie neemt de eerste plaats in onder de aandoen^ 
ingen, die het gevolg zijn van de vermoeienis der hersenen ; zij is 
de echte overspanningsziekte. 

Ten slotte heeft men de meer en meer voorkomende gevallen 
van algemeene verlamming, krankzinnigheid en zelfmoord aan 

70 



de steeds toenemende geestelijke overspanning willen toeschrijven, 
maar ook hier mag alweer de inspanning van den geest niet als de 
eenige oorzaak gelden. Tot zoover de medicus. 

Een tweetal passages heb ik gecursiveerd. De eerste, omdat hier 
zoo duidelijk van medische zijde een verklaring wordt gegeven 
van de oorzaak, dat fouten worden over het hoofd gezien. Dit in 
verband met de hiervoor door mij opgenoemde bezwaren toont 
aan hoe belachelijk het is bij een hinderlijke drukfout in ernst den 
corrector de verzekering af te vragen, dat dergelijke fouten niet 
meer zullen voorkomen en zich ontstemd te toonen, wanneer het 
eerlijke antwoord luidt, dat die verzekering niet gegeven kan 
worden; dat den volgenden dag door een samenloop van de 
aangevoerde omstandigheden wellicht weer iets dergelijks kan 
voorkomen. 

Den tweeden passus omdat van zoo bevoegde zijde de volle 
nadruk wordt gelegd op de nadeelige, ernstige gevolgen van het 
samengaan van overmatigen intellectueelen arbeid met moreele 
zorgen, als daar zijn, onvoldoende salaris voor een groot gezin, 
onzekere positie, slechte vooruitzichten, voortdurende onheusche 
aanmerkingen, overdreven eischen, enz. 

Dit opstel zou echter niet volledig zijn als ik hier niet de mid^^ 
delen tot redres aangaf, die ook aan een goede typografie moeten 
ten goede komen. Zij zijn, gelijk de lezer reeds heeft kunnen 
vermoeden : 

1^. Voldoende arbeidskrachten, waarbij men den maatstaf neme 
op elke tien zetters een corrector. 

2^ Behoorlijk salaris met periodieke verhoogingen. 

3^ Geen voortdurende en vooral geen onheusche of onvers» 
diende aanmerkingen. 

71 



4^. In verband hiermede grondige kennis van den aard der 
werkzaamheden, zoodat men niet Hchtvaardig aanmerkingen zal 
maken. 

5®. Geen tegenstrijdige orders van verschillende personen, maar 
één order van den hoofdredacteur, waaraan de hand worde ge* 
houden en die ieder, óók de redactie, moet opvolgen. 

6°. Het zooveel mogelijk rcvideeren van onduidelijk geschreven 
stukken, vooral indien ze met de zetmachine zijn gezet. 

7®. Het aankweeken en bevorderen van een aangename ver^ 
standhouding. 

Ik meen in dit opstel het summum van het correctoraat ge* 
schetst te hebben. Als bewijs echter dat drukfouten niettegen^ 
staande een kalmere correctie dan aan een groot dagblad kan 
plaats hebben, toch zullen blijven voorkomen, vermeld ik ten 
besluite de volgende : 

In de uitgave van het Staatsblad van de firma G. B. van Goor 
Zonen, Erven P. A. de Jong te Gouda, komt in Staatsblad N^ 224 
(een wijziging van de Provinciale Wet) een vreemde drukfout 
voor; in art. 38, Ie alinea nl. leest men daar: «De griffier mag 
Onzen Commissaris en de leden van Gedeputeerde Staten niet 
in den eersten of tweeden graad van bloedverwantschap of zwart'' 
gerschap (zwagerschap) bestaan. Die fout wordt herhaald in de 2e 
alinea waar staat : «De zwangerschap houdt op door het overlijden 
der vrouw, die haar veroorzaakte». 

Indien het bovenstaande zal bijdragen tot het vellen van een 
juister oordeel over het werk van den corrector en tot wegneming 
van bezwaren dan zal dit den schrijver veel voldoening schenken. 
DEN HAAG CORN. J. E. BOSMANS 



72 



EMIL JULIUS GENZSCH 



Ti^r, 




• '^^^ e boekdruk ondereaat in onze daeen on»* 
> ^ miskenbaar een ontwikkeling in artistieke 
X richting. Terwijl wij ons over deze daadzaak 
« verheugen is het slechts een plicht der dank^ 
/^ baarheid ook die mannen te gedenken, die 
I ^ deze ontwikkeling geheel in stilte, schijnbaar 
Ê-Wi V ; \pr^?\^V'yyj2 onopzettelijk en zelfs in den nauweren bes« 
roepskring niet naar verdienste geschat, dikwijls zelfs verkeerd 
begrepen en bestreden, door ernstig werken en met onvermoeide 
volharding voorbereidden, gedragen en gesterkt door de over«: 
tuiging, dat het waarlijk goede en schoone toch eindelijk moet 
zegepralen. 

De boekdrukkunst heeft reeds vroeger een tijd van bloei beleefd, 
die in de Nederlanden langer heeft voortgeduurd dan in één 
ander land. De werken der drukkerijen van Elsevier en Plantijn 
bijv. waren nog kunstwerken, toen de boekdrukkunst in Duitschis 
land bijna tot den laagsten trap was gedaald en de oudere romein^: 
engothische schriften blijven ten allen tijde bewonderenswaardig. 
In de achttiende eeuw had, naast Holland, Frankrijk en gelijktijdig, 
maar langer dan laatstgenoemd land, namelijk tot voorbij het 
midden van de negentiende eeuw, Engeland de leiding op het 
gebied van het stempelsnijden. In de tweede helft van de negen:» 
tiende eeuw verschijnen de fransche stempelsnijdersweer op hunne 
oude hoogte. Technisch staan de amerikaansche stempelsnijders 
met hen op één lijn maar niet in kunstontwikkeling. De duitsche 
lettergieters hebben voor hunne fraktuurschriften altijd knappe 
graveurs gehad; voor de romein waren ze evenwel tot aan de 

73 



liatste vijf en twintig jaar van de negentiende eeuw van het bui» 
tenland afhankelijk. 

Als wij het typografische letterschrift beschouwen, zooals het 
zich aan ons vertoont omstreeks achttien honderd zestig tot zevens^ 
tig, dan zien wij een bont, karakterloos mengelmoes van fraktuur^^, 
gothisch^^en romeinschrift uit alle oorden : naast engelsche, fransche 
en amerikaansche evenwel slechts weinig duitsche, die gedeeltelijk 
zeker niet slecht waren, maar de goede smaak om ze verstandig 
te gebruiken, ontbrak. Velen er van waren producten eener vooral 
in Amerika tot ontwikkeling gekomen, virtuose graveertechniek 
zonder eenigen kunstzin. 

Omtrent dien tijd begint het zelfstandige werken van den in 
den titel van dit opstel genoemden duitschen lettergieter, den heer 
Emil Julius Genzsch, oudsten chef van de firma Genzsch & Heyse 
in Hamburg. 

Emil Julius Genzsch is den 22sten Maart 1842 te Hamburg 
geboren. Zijn vader, Johan August Genzsch, was eigenaar van 
de den 28sten Februari 1833 opgerichte firma Genzsch 6< Heyse, 
eene reeds toen ter tijde wegens haar solied werk wijd en zijd 
bekende en ter goeder naam staande lettergieterij, die na den dood 
van den in 1849 gestorven compagnon Johan George Heyse in 
vollen eigendom aan Genzsch was overgegaan. 

Emil Julius Genzsch had in de zaak zijns vaders, waarin hij 
met Paschen 1856 als leerling optrad, de lettergieterij van onderen 
op en in alle vakken geleerd en was toen verscheidene jaren in 
Frankfort en Weenen en ook in Frankrijk en Engeland practisch 
werkzaam. Hij werd zoo doende niet alleen vertrouwd met de 
vergevorderde techniek, vooral van de fransche en engelsche gies? 
terijen, maar hij had ook gelegenheid vele en vruchtbare indrukken 

74 



in zijn voor kunstzin ontvankelijk gemoed in zich op te nemen en 
den hem eigen fijnen smaak te zuiveren en verder te ontwikkelen. 
In het vaderland teruggekeerd, nam Emil Julius Genzsch den 
Isten Mei 1866 de lettergieterij van zijn vader over, daar deze ten 
gevolge van toenemende ziekelijkheid zich uit de zaken moest 
terugtrekken. Nu begon een tijd van ingespannen arbeid om de 
zaak technisch en artistiek te volmaken en in omvang uit te breiden. 




ie Kunstgesetze sind nicht in den wandel- 
baren Formen eines zufalligen und oft ganz 
entarteten Zeitgeschmacks, sondem in dem 
Notwendigen und Ewigen der menschlichen Natur, 
in den Urgesetzen des Geistes, gegründet. Aus dem 
göttlichen Teil unseres Wesens, aus dem ewig reinen 
Ather idealischer Menschheit strömt der lautere Quell 
der Schönheit herab, unangesteckt von dem Geist 
des Zeitalters, der tief unter ihm in trüben Strudeln 
dahinwallt. 



Uedicrval-AnHqtta 



SCHILLER 



De eerste, welgeslaagde onderneming was de in 1868 plaats 
vindende uitgave van een stel Elseviev of MediaevaMetters (old 
styles) in romein en cursief, waarvoor Genzsch de matrijzen uit 
Engeland had gekregen. Voor de duitsche boekdrukkers waren 
deze letters eene verrassing, maar slechts door enkelen werd de 
innerlijke waarde ervan dadelijk ingezien; de meeste begrepen ze 
niet en zelfs vonden ze in de vakpers openlijke tegenspraak. Meer 
dan de boekdrukkers toonden kunstlievende uitgevers hunne be^ 

75 



langstelling in de eenvoudige en edele vormen van de mediaeval 
en daardoor vonden de letters toch spoedig hunnen weg naar de 
beste boekdrukkerijen niet alleen/ maar ook de meeste gieterijen 
namen ze in haar letterschat op. De mediaeval werd een courante 
letter. 

Ten gevolge van de door de firma Genzsch & Heyse van den 
beginne af met bijzondere zorg gekweekte relaties met de boek«i 
drukkers van de noorsche staten drong de mediaeval ook spoedig 
naar Denemarken, Zweden en Noorwegen door en van deze landen 
was het weer vooral Zweden dat de mediaeval met groote voor* 
liefde opnam, zij werd hier in zekeren zin de nationale boekdrukst 
letter en is dit tot op heden gebleven. 

Na de uitgifte van de mediaevali^letters, waarop spoedig ver^ 
schillende aanvullingen volgden, waarbij de verbetering van de 
oudere soorten niet werd achterwege gelaten, bleek het noodig 
te zijn de werkplaatsen te vergrooten en meer machines aan te 
schaffen. Daar de sedert 1841 in gebruik zijnde localiteit geene 
uitbreiding toeliet werd er ver buiten in de voorstad Barmbeck een 
geschikte, nieuwe fabriek gebouwd en in 1 872 betrokken. In het 
volgend jaar werden de gietmachines voor het eerst door stoom 
gedreven. Hierdoor bereikte de lettergieterij eene hoogte, die haar 
in deze industrie op één lijn plaatste met de grootste duitsche in^ 
richtingen. Sedert 1875 vervaardigt de firma hare gietmachines 
in hare eigene machinefabriek, naar het engelsche voorbeeld der 
kompleetmachine, maar met verbeterde constructie. 

De opgang gemaakt door de mediaeval, als een uit het latijnsche 
schrift der renaissance ontstane romein, bracht den heer Genzsch 
op de gedachte de oudste zuiver duitsche schrift, de Schwabacher 
in denzelfden geest te verjongen. Bijgestaan door een zeer he^ 

76 



gaafd stempelsnijder, Albert Anklam, een waar kunstenaar in zijn 
vak, schiep de heer Genzsch uit de krachtige vormen van de oude 
Schwabacher, waarvan zijne gieterij door den aankoop van eenige 
oude gieterijen nog origineele stempels uit de zeventiende eeuw 
bezit, een volkomen nieuw lettertype, dat hij in het jaar 1876 uitgaf. 
Even als al het waarlijk nieuwe, ondervond ook deze schepping 
eerst veel afkeuring. Nadat evenwel de eerste verbazing voorbij 
was, maakte de nieuwe Schwabacher een werkelijk geestdriftigen 



Medkevai-Cotisck ©(irf^r 



opgang. Haar succes heeft zijn gelijke niet in de geschiedenis der 
lettergieterij, het overtrof zelfs dat der mediaeval. Er zijn slechts 
weinige duitsche boekdrukkerijen, waar de nieuwe Schwabacher 
niet nog tot de dagelijks gebruikte letters behoort, want zij wordt 
ook door de meeste andere duitsche gieterijen, die zich matrijzen 
aanschaften, gegoten. Dertig jaren zijn sedert het verschijnen van 
deze letter voorbijgegaan en nog heden is ze nieuw en modern. Ook 
in het buitenland heeft ze vele vrienden gevonden, zelfs te Parijs, 
waar de boekdrukkers toch zeker geen voorliefde voor duitsche 
letters hebben, zijn boeken met deze Schwabacher gedrukt en in 
Engeland en Amerika hebben veel drukkerijen haar ingevoerd en 
de lettergieterijen dier landen namen ze in hare letterproeven op. 
De nieuwe Schwabacher was de voorlooper van vele andere 
goed geslaagde ondernemingen, waarvan wij evenwel slechts de 
belangrijkste kunnen vermelden. In de MediasvaUgothischf onder 

77 



leiding van den heer Genzsch in het jaar 1876 door den reeds 
genoemden stempelsnijdcr Anklam gesneden, werd ookdegothi< 
sche letter naar moderne grondbeginselen verjongd. De krachtige 
vormen van deze letter vertoonen zich nog heden in hare oorspron* 
kelijke frischheid aan ons oog, zij is als titeU en smoudetter nog 
overal in gebruik en vindt nog altijd nieuwe vrienden. 



Na de vervaardiging van de voortbrengselen van de eigen 
stempelsnijderij.streefdede heer Genzsch erook naar, door aankoop 
van goede buitenlandsche matrijzen zijn letter voorraad te compleii 
teeren. Van engelsche gieterijen kocht hij ter aanvulling letters 
en initialen, koplijsten en sierstukken bij de medixval; in Parijs 
schafte hij zich de Renaissance en de Parisienne letters aan. Het is 
karakteristiek voor Genzsch' nauwgezetheid wat de kunst betreft, 
dat hij zijn door aankoop verkregen matrijzen altijd critiscb nakeek 
en zoowel in de onderdeelen, als in het geheel verbeterde. Zoo 
78 



werden voor verschillende schriften nieuwe onderkastletters en 
voor andere nieuwe kapitalen gesneden; de series werden door toe^ 
voeging van nieuwe corpsen ook in de grootere soorten voor den 
titeldruk aangevuld, zoodat er een steeds harmonieerend mate:» 
riaal ontstond. 

In de nieuwe ontwikkeling van de duitsche boekdrukkunst is 
eene, omstreeks het jaar 1880 opkomende, münchener richting van 
groote beteekenis gewprden. Hare baanbrekers war en de bezit^ 
ter van het Litterarische Institut, Dr. Max Huttier, en de uitgever 
van prachtwerken en deelgenoot in de boekdrukkerij Knorr & 
Hirth, Dr. Georg Hirth. De eerste bracht iets zeer voortreflFelijks 
voort door de uitgave van kerkelijke boeken, diploma's en andere 
drukwerken in gothischen stijl, doordat hij in schrift en versieringen 
de vorm^s en kleurenpracht van de middeleeuwsche handschriften 
en der oudste drukwerken tot voorbeeld nam, de andere verzat 
melde in zijn Formenschatz der Renaissance en in Butsch' Bü^ 
cheromamentik der Renaissance de beste ornamenten van den 
renaissancetijd en gebruikte ze ter versiering van moderne druki» 
werken. Beide hebben in hunne soort onovertrefbare werken voort^s 
gebracht. Als «Dritter im Bunde» verschijnt Emil Julius Genzsch, 
die in het jaar 1881 te München eene filiale van zijne hamburgsche 
lettergieterij oprichtte en deze door de uitgifte van letters, initialen 
en ornamenten in den stijl van de duitsche renaissance in de vak>« 
wereld spoedig tot hoog aanzien bracht. In Otto Hupp en Heinz 
König vond de heer Genzsch geschikte en ook uit artistiek oogpunt 
goed ontwikkelde krachten. Het getuigt van de groote menschen^ 
kennis van den heer Genzsch, dat die toen jonge kunstenaars 
nog thans, dus na meer dan vijf en twintig jaar, als boek:^ en 
letterkunstenaars hoogelijk gewaardeerd en altijd in de eerste 

79 



i 



plaats genoemd worden, als er van duitsche letterkunst sprake is. 

Nadat in de jaren 1882i:1884 de Renaissanc€''Initialen en oma^ 
menten van Otto Hupp waren uitgekomen, verscheen in 1885 
als eerste en belangrijkste schrift van deze periode de Münchener 
Renaissance''Fraktur volgens teekening van Heinz König, een letter 
die een tijd lang met de eveneens door König geteekende Renais^ 
sance'Zügen en met Hupp*s initialen en ornamenten een grooten 
invloed oefenende op de behandeling van het smoutwerk. De 
welgelukte vormen van dit elkaar voortreffelijk aanvullend ma^s 
teriaal zijn nog heden gewild en men treft ze nog dikwijls op de 
beste drukwerken aan ; ook hierbij is de waarheid weer bevestigd, 
dat ware kunst nooit kan verouderen. 

De letters, initialen en ornamenten van Genzsch schonken 
nieuw leven aan de münchener richting, zij schiepen de mogelijke 
heid ook voor andere dan de beide hiervoor genoemde drukkers 
rijen in de richting der duitsche renaissance te werken. Reeds 
omstreeks 1885 waren vele goede drukwerken verschenen die 
door de volle met zware letters en ornamenten gezetten spiegel 
aan de eischen der moderne zetwijze voldeden. 

De meeste duitsche boekdrukkers begrepen de van München 
uitgaande beweging niet, en de vele, met verkeerd materiaal ver:? 
vaardigde slechte nabootsingen droegen er toe bij, de eerste 
verschijnselen van een artistieke herleving slechts voor enkele 
vaklieden bemerkbaar te maken. Toen 15 of 20 jaren later van 
Engeland uit kwam wat reeds in München was begonnen werd de 
stijl «cmodem^» en thans vindt ze overal toepassing. 

Onder den invloed van de münchener richtung is toen in 
1885 nog een schrift ontstaan waarvan de beteekenis voor de kunst 
alle vroegere scheppingen van de firma Genzsch & Heyse zou 

80 



ovcrtreiFen: de Römische Antigua een letter die in den beginne 
als monumentale titelschrift gedacht was en dus slechts in kiein 
kapitaal was uitgevoerd. De romeinsche kapitalen vonden in kunstf 
zinnige kringen een zoo grooten bijval, dat de heer Gcnzsch 
besloot er ook gewone letters bij te snijden, waarvan hij de tee" 
kening aan Heinz König opdroeg. Zoo verscheen de Römische 



$tugel un& planos in |atntli|e)t Mi- uttti Soljacfcti 
éolDent Sleliaiflen: parië }8$4, ^ttiln US5, SdUn ms 

ii5@e®@ Mét in Sattrerüicn ®g@g^*^ 



Antiqua als volledig schrift voor het eerst in het jaar 188S. Zij 
werd als titels en smoutschrift door vele van de beste druk< 
kerijen aangeschaft; als boekletter was zij toen evenwel den 
boekdrukkers te vet. Eerst nadat men in het buitenland met der 
daad bewezen had, dat de krachtige letters naar het voorbeeld 
der oude meesters der boekdrukkunst voor de moderne boekwers 
ken de beste waren en nadat de Römische Antiqua over Amerika 
weer naar Duitschland gekomen was, erkende men de waarde 
6 SI 



van deze letter en nu werd zij als de beste romein algemeen ge^ 
waardeerd en gebruikt. 

Naastde Komische Antiquazijnnogtwee letterseries bijna gelijk<» 
tijdig voor de firma Genzsch & Heyse van groote beteekenis 
geworden, waarvan de Heer Genzsch de matrijzen weer te Parijs 
had verkregen: de Französische Elsevier met cursief en de f ran- 



ch glaube, dass jede einzelne ihre Kraft ent- 
wickelnde Menschenseele mehr ist als die 



nX ^^ grösste Menschengesellschaft^wenn ich diese 



als ein Ganzes betrachte. Der grösste Staat 
ist ein Menschenwerk und der Mensch ist ein Werk der 
unerreichbaren grossen Natur. Der Staat ist Geschöpf 
des ZuFalls, aber der Mensch ist ein notwendigesWesen, 
und durch was sonst ist ein Staat gross und ehrwürdig, 
als durch die Krafte seiner Individuen? Der Staat ist 
nur eine Wirkung der menschlichen Kraft und nur ein 
Gedankenwerk, aber der Mensch ist die Quelle der 
Kraft selbst, der Schöpfer des Gedankens. schiller. 

ROittiscke Antiqua 



zösischt Antigua met cursief. De Elsevier is een moderne letter in 
den geest der Elseviers, de Französische Antiqua eene in den geest 
der Didots. Het succes van beide schriften overtrof verre den 
eersten indruk van de Komische Antiqua; de Französiche Antiqua 
vond bizonder veel aftrek in de noorsche staten, vooral in Dene^ 
marken. 

Vragen wij ons nu af: welken invloed het onweersproken succes 
van de tot nu toe vermelde voortbrengselen van de firma Genzsch 

82 



&. Heyse op de ontwikkeling van de boekversiering had, dan 
moeten wij, geenszins tot lof van duitsche boekdrukkers, toegeven, 
dat die invloed meestal eerst langs omwegen tot zijn recht kwam. 
De duitsche boekdrukkers stonden toen ter tijde op eenige weinige 



Das Wort, mit dem ein Feind dich wollte kranken, 
Das solist du, frei von Zorn, in dir bedenken, 
Es kann darin ein Kom von Wahrheit liegen, 
Die schonend dir dein Freund hat stets verschwiegen. 



FranzOHscht Elsevir 



LEIXNER. 



loffelijke uitzonderingen na, zonder het rechte begrip er van te 
hebben, tegenover deze uit een oogpunt van kunst werkelijk goede 
schriften; zij schiepen nog behagen in de groteske scheppingen 
der Amerikanen en hunne navolgers ; de vrije richting bloeide 
en het drukken in alle mogelijke soorten van stijl, die toch slechts 



Durch die Schönheit wird der sinnliche Mensch 
zur Form und zum Denken geleitet; durch die 
Schönheit wird der geistige Mensch zur Materie 
zurückgeführt, der Sinnenwelt wiedergegeben. 



Frangftsischt Antiqua 



SCHILLER. 



zwakke surrogaten van werkelijke stijlscheppingen waren. De 
noorsche boekdrukkers en vooral de deensche waren in het alge«5 
meen veel gevoeliger voor de ware typografische schoonheid. Er 
zijn reeds in de jaren 1880«'1890 te Kopenhagen door kunstlied» 
vende boekdrukkers met medewerking van voorname kunstenaars 
vele boeken met de letters van Genzsch gedrukt, die minstens 

83 



gelijkwaardig zijn met de gelijktijdig en later verschenen engelsche 
werken. Wanneer de opbloei der boekversiering wordt toegej* 
schreven aan den invloed van engelsche boeken, mogen ook de 
noorsche werken niet vergeten worden, die zeer waarschijnlijk 
in Engeland wel bekend geweest zijn en daar opwekkend ge^: 
werkt hebben. Het is geen hypothese, wanneer wij beweren, 
dat de herleving van de duitsche boekversiering te danken is aan 
den invloed van Genzsch langs den omweg over Denemarken 
en Engeland. 



Zwei Spiegel sinds, woiin sich selber schaut mit Wonne 
Die hohe Himmels- und die höchste Geistersonne : 
Ein Spiegel ist das Meer, von keinem Sturm empört, 
Ein and'rer das Gemüt, von keinem Drang verstört. 

Komische CurHv Rückert. 



Met de tot nu toe vermelde voortbrengselen had de heer Genzsch 
voor zijne gieterij een flink letterfonds bijeengebracht, dat alle 
smaakveranderingen kon trotseeren en dat aan dezen eisch ook voU 
komen heeft voldaan. Een vol tiental jaren, het laatste van de 
negentiende eeuw, kon hij er zich in hoofdzaak toe bepalen, zijne 
lettervoorraad met goede titel* en smoutletters aan te vullen. Wij 
vinden onder deze weer vele, die als voorbeeld dienst deden in 
zooverre zij door de concurrentie spoedig in ruime mate gevarieerd 
werden, zooals o.a. de Gracilis, Holsatia, Lapidar, Longina enz. 
Ook mag hier niet worden vergeten de Römische Cursiv, die 
even als vroeger de Römische Antiqua in zestien corpsen gesneden 
werd en eene volkomen zelfstandige schepping is. Na hare vol» 
tooiing verscheen in het jaar 1899 de eerste volledige proef der 

84 



«Komische» letters, waarvan de talrijke gebruiksvoorbeelden 
bewezen, dat deze letters door en door modem zijn. 

Het jaar 1899 was voor de firma Genzsch & Heyse in menig 
opzicht van bijzondere beteekenis. Eene verdere, werkelijke ver«» 
grooting der bedrij fslokalen werd daardoor mogelijk, dat aan de 
bestaande gebouwen een nieuwe vleugel werd aangebouwd, die 
in het voorjaar 1900 kon betrokken worden. Het magazijn en de 
afdeeling voor het justeeren en matrijzengalvanoplastiek werden 
in het nieuwe gedeelte overgebracht ; buitendien vond de geheel 
nieuw ingerichte particuliere drukkerij en iets later ook de even:» 
eens nieuw ingerichte galvanoplastische inrichting voor cliché:» 
fabricatie daarin plaats. De andere ruimten konden nu tot groote 
goed verlichte werkplaatsen worden uitgebouwd, die nog menige 
nieuwe gietmachine konden bevatten. 

Eene andere gebeurtenis van het jaar 1899 was van niet minder 
beteekenis voor de ontwikkelingvan de zaak; de heer Emil Julius 
Genzsch nam zijnen zoon, den heer Herman Genzsch, die in de 
eigen fabriek de lettergieterij had geleerd en daarna verscheiden 
jaren in het buitenland, het laatst in Amerika zijne kundigheden 
had uitgebreid, in de leiding der gieterij op. De jonge kracht 
vond in de vergroote en gedeeltelijk nieuw ingerichte bedrijven 
menige groote, maar ook dankbare taak. Onder anderen was het 
de nieuwe regeling voor het lijn houden van alle schriften, waar» 
van de voltooiing en invoering de moeitevolle arbeid van vele 
jaren eischte. De heer Herman Genzsch had gedurende zijne prak»: 
tische werkzaamheid in amerikaansche gieterijen leeren inzien, 
welke hooge praktische waarde eene harmonisch geregelde, op 
typografischen grondslag berustende schriftlijn, zoowel voor de 
gieterij als voor den boekdrukker heeft. Na zijn intrede in de zaak 

85 



zijns vaders, wijdde hij zich met grooten ijver en onuitputtelijk 
geduld aan deze door hem zelf gekozen taak. Daar zijn vader 
hem met raad en daad ter zijde stond, kon hij ook de vele aanvalt 
len, waaraan de «Universallinie» na hare openbaarmaking bloot 
stond, doorstaan, en toen na anderhalfjarigen strijd de normaal^^ 
lijn door de duitsche boekdrukkers en lettergieters met eenige 
zeer onwezenlijke veranderingen als Deutsche NormalschrifUinie 
algemeen werd aangenomen, toen had de firma Genzsch & Heyse 
niet slechts den roem, aan de boekdrukkunst eene belangrijke 
verbetering te hebben aangeboden, maar ook het praktische voors» 
deel met de invoering van de normaallijn alle andere lettergieterijen 
verscheiden jaren vóór te zijn ; zij is thans de eerste europeesche 
lettergieterij, die in staat is, al hare letters op één lijn en wel op de 
normaallijn gegoten te leveren. 

De laatste eeuwsverwisseling beduidt voor het duitsche hotkfi 
bedrijf een keerpunt, want van dit tijdstip af begint de kunst een 
merkbaren invloed uit te oefenen op de drukkerij. De aanleiding 
daartoe ging, zooals reeds werd vermeld, ongetwijfeld van Enge^ 
land uit, waar kunstlievende boekliefhebbers voor de behandeling 
van het boek als kunstwerk, ijverden. In Duitschland werd de 
beweging na sterk aandringen van eenige kunstgeleerden door de 
lettergieterijen als nieuwe mode opgevat en onder medewerking 
van eenige werkelijke kunstenaars veel goed, door vele behendige 
navolgers echter, helaas nog veel meer minderwaardig materiaal 
aan letters en ornamenten voor de «moderne boekversiering» 
gemaakt. 

Terwijl alle overige duitsche lettergieterijen nu in zekeren zin 
van nieuws af beginnen moesten, kon de firma Genzsch & Heyse 
op reeds lang gevonden wegen verder gaan en bewijzen, dat hare 

86 




Ifil ?ii 



5ill| 






iilgsisllg 



sedert dertig jaren gemaakte voortbrengselen geheel «modern» 
waren. Iedereen erkende nu op eens, 't geen zij, die werkelijk begrip 
van kunst hadden, reeds lang wisten, namelijk dat de Komische 
Antiqua de schoonste romeinletter is en dat de oude en nieuwe 
Schwabacher en fraktuurschriften van Genzsch & Heyse door geen 
nieuw schrift worden overtroffen. Voor den heer Genzsch was 
deze welverdiende waardeering geen reden om op zijne lauweren 
te gaan rusten. In de door Otto Hupp geteekende Neudeutsche 
Schriften en versieringen schiep hij een nieuw, krachtig materiaal 
voor drukwerk, waarvan het karakter wel is waar door en door 
duitsch is, maar dat toch in kracht en als degelijk kunstwerk in de 
nieuwere typografie ongeëvenaard is. Terwijl andere, met ontzag^ 
gelijk groote reclame ingevoerde moderne schriften haar roem reeds 
na weinigjaren hebben overleefd, vinden de N eudeutsche schriften, 
die in den beginne dikwijls «te oud duitsch» werden genoemd, 
steeds meer vrienden; langzamerhand wordt het een standaard^ 
letter van alle goede boekdrukkerijen. 

Daarmede naderen wij in de beschrijving van het beroepsleven 
van den heer Emil Julius Genzsch steeds meer den tegenwoor:? 
digen tijd. Vóór wij ons evenwel bezig houden met de nieuwste 
voortbrengselen van de firma Genzsch &, Heyse, willen wij nog 
vermelden, dat de heer Genzsch den Isten Januari 1903 zijne beide 
zonen als deelgenooten in de firma opnam, n.1. den heer Friedrich 
Genzsch, die vóór zijne intrede in de zaak in 1902 als 1ste luitenant 
in het ingenieurkorps officier in actieven dienst was en den reeds 
genoemden heer Herman Genzsch, die reeds sedert 1899 als 
procuratiehouder van de firma aan de leiding van de zaak deelnam. 
De beide zonen hebben voor den heer Genzsch de last der zaak 
verlicht en hebben ze zelfs voor een deel van hem overgenomen. 

88 




Romische Versalie» 



Tin bie (Hntf ernte 



ine Sofe pfiücf' id; fjier 
3ii icï fretn^c^ Jecnc; 
Cicbcs ÏHciMjen, t»ir, adj 6tr 
Sraclfl' idj fic fo gentc. 

Codj bis idj ju biv mag sicljn Hie (oU roexin ftdf ius £aiii> 

Dtcle ifcitc JlTciUn, tteb' pon £icbc ipagen, 

3ft bie Sofe Idngft baljin, 2lls fidj blüfjenö in bet ^anb 

T>enn bit Kofcn eilcn. Cagt &ie Sofe tragen; 

®itcr als bie ï'ïadittgall 
^aliiK bringt 5um lïefie, 
(Dbn als \i}t füger Sdjall 
ÏDan^ert niit 6em ïüeftc, 

ITifolans teitau 






-»■<>«- jx-j^oex ->o<-jbCf< -»^>«- 







l 



>l- 




erzblattchen 

Allerlei Kinöerreime 



-^\>i-ji^OhKMWJai%C'^-*^>^ 







Sür öie Kiemen gefommelt 
Don Sneörid) IDeftermann 
mit reicbem Bilöerfcbmuck 
oerziert oon Otto Scbrööer 




Bruck unb üerlag oon 
Rcint)olb 6eorg Qartmanns S'ó\)nt 

in Stuttgart 







Hatnburger Druckschri/t 





Desederthunneintredeuitgegevenvoortbrengselenzijnmethuime 
krachtige medewerking ontstaan. De voorbereidende werkzaam* 
heden voor nieuwe schriften zet de heer Genzsch senior evenwel 
altijd nog met de grootste belangstelling voort en het snijden van 
eenige letters bijv. van de Klassische Antiqua (een magere snede 
van de Komische Antiqua) en de Hamburger Druckschrift is 
door hem nog tot in de kleinste kleinigheden geleid. 

De in 't jaar 1900 uit Parijs verworven GrasseNromein en cursief 
werd in vele opzichten verbeterd en aangevuld: behalve vele 



An einem Sommermorgen, da nimm den Wanderstab, 
Es fallen deine Sorgen wie Nebel von dir ab. 
Des Himmels heitre Blaue lacht dir ins Herz hinein 
Und schliesst wie Gottes Treue mit seinem Dach dich ein. 
Rings Blüten nur und Triebe und Halme segenschwer, 
Dir ist, als zöge die Liebe des Weges nebenher. fontanb. 

ICiturische Antiqua 



afzonderlijke letters zijn in eenige graden van de romein de klein 
kapitalen nieuw gesneden en de serie is met één corps romein 
en met één corps cursief alsmede met drie groote corpsen klein 
kapitalen aangevuld. Daar buitendien ook bij deze letters passende 
versierde initialen, koplijsten, sluitstukken en randen werden aan^ 
geschaft, kon de lettergieterij Genzsch & Heyse een waardevolle 
Grasset^serie uitgeven, die in haar soort tot het beste gerekend kan 
worden, dat in de laatste jaren is verschenen. 

Nevens de uitgave van boekletter is de firma Genzsch & 
Heyse er altijd op bedacht geweest, haren afnemers ook degelijke 
origineele smout:» en advertentieletters aan te bieden ; zij heeft 
daarbij altijd het doel voor oogen gehouden, dat deze goed ge^ 

90 



styleerde aanvullingen van de grondvormen moeten zijn. Zoo 
zijn bijv. voor de Römische^ en Klassische Antiqua behalve de 
daarmede harmonieerende cursiefletters, de nog halfvëtte en de 
kleine romeinsche, de halfvëtte Renaissance en ten laatste eene 
passende vette cursief, de Bavaria^cursief ontstaan. De Neu^ 
deutsch is met eene kleine vette snede, de Baltische en de Hamburg 




icht um meine Sprache zu verlernen, lerne 
ich andere Sprachen; nicht um die Sitten 
meiner Erziehung umzutauschen, reJse ich 
unter fremde Völker; nicht um das Burger- 
recht meines Yaterlandes zu verlieren^ veerde ich ein 
naturalisierter ÏYemder; denn sonst verliere ich mehr, 
als ich gewinne. Sondern ich gehe bloss durch fremde 
Glirten, um fttr meine Sprache Blumen zu holen; ich 
sehe fremde Sitten, um die meinigen wie Früchte, die 
eine fremde Sonne gereift hat, dem Genius meines 
Yaterlandes zu opfern. 

Grasset-AnNfua 



HERDER. 



ger Druckschrift met een halfvëtte en een vette letter aangevuld. 
In het vorige jaar werd een krachtige romein volgens engelsche 
snede, de Lloyd^Antiqua met cursief gegoten; eene halfvëtte 
Franklin is in voorbereiding. Op het oogenblik gaan de eerste 
proeven van eene nieuwe letter, de Nordische Antiqua met curss 
sief, waarmede ook dit Jaarboek is gedrukt, een krachtig schrift, 
waarvoor de letters van ChristofFel Plantijn als voorbeeld werden 
gekozen op initiatief van Wald. Zachrisson, boekdrukker te Gö«» 
teborg, die groote belangstelling toonde in de ontwikkeling van 

91 



deze letter en door menigen goeden raad invloed uitoefende op 
het graveeren ervan. Niet slechts passende vetten zijn in bewer^ 
Icing, maar ook zijn door een bekend kunstenaar schoone initialen 
en een rijk siermateriaal ervoor geteekend. — Zoo is het een 
werken zonder einde 1 

Den 14<^cn April 1906 kon de heer Emil Julius Genzsch op een 



Die Künste des Schonen und Erhabenen beleben, 
üben und verfeinern das Empflndungsvermögen, 
sie erheben den Geist von den Vergnügungen des 
Stoffes zum reinen Wohlgef allen an blossen Formen, 
und gewöhnen ihn, auch in seine Genüsse Selbsttatig- 
keit zu mischen. Die wahre Verfeinerung der G^fühle 
besteht aber darin, dass der höhem Natur des Menschen 
und dem göttlichen Teil seines Wesens, seiner Vemunft 
und Freiheit ein Anteil daran verschafft wird. schjuer. 

IMyd-Antiqua 



vijftigjarige beroepswerkzaamheid terugzien. De voorgenomen 
viering van dezen dag werd helaas verstoord, door dat weinige 
dagen te voren de heer Carl Lensch stierf, die sedert veertig jaren 
de firma als procuratiehouder trouw had gediend en die een 
dierbare vriend van den heer Genzsch was. Het jubileum beperkte 
zich dus tot eene herdenking in de werkplaatsen, waarbij toch 
de liefde en vereering die den heer Genzsch in engeren en ruime^ 
ren kring werden toegedragen, duidelijk aan den dag kwamen. 
De zonen van den jubilaris droegen hem een prachtwerk op, dat 
in de drukkerij der zaak is gedrukt en dat de voornaamste schept 
pingen van den heer Genzsch in goed gekozen voorbeelden aange^ 
wend, bevat; het personeel daarentegen bood hem eene kunstig 

92 



uitgevoerde bronzen plaquette aan met het reliefportret van den 
jubilaris en eene toepasselijke opdracht. Bovendien hadden vele 
vereenigingen deputaties gezonden en vele vrienden waren van 
heinde en verre gekomen om hunne gelukwenschen uit te spreken. 
Gelijktijdig vierde de chef der handgietafdeeling de heer Theodoor 
Mertz zijn vijftigjarig beroepsjubileum, die op denzelfden dag als 
de heer Genzsch zijn leertijd begonnen was en die op eenige 
«Wanderjahre» na, het huis Genzsch & Heyse trouw had gediend. 
De heer Genzsch heeft altijd een goed en trouw personeel weten te 
krijgen, dat blijkt ook wel uit het feit, dat van zijne tegenwoordige 
medearbeiders vijftien meer dan dertig jaar, vijf en twintig meer 
dan vijf en twintig jaar en zes en dertig meer dan twintig jaar in 
de zaak werkzaam zijn. 

Van de trouwe zorg, dien de heer Genzsch ten allen tijde 
voor zijne medearbeiders heeft gekoesterd, getuigen de voor hun 
bestaande ondersteuningskassen. Er werd reeds een ziekenfonds 
gesticht in het jaar 1836 door de oprichters der firma en dat 
bestaat heden ten dage nog als wettelijk erkend bedrij fsziekens^ 
fonds ; in het jaar 1869 stelde de heer Johan August Genzsch een 
invalidenfonds voor tot den arbeid onbekwaam geworden mede^ 
arbeiders in, en bij gelegenheid van het vijftigjarig bestaan van 
de zaak den 28sten Februari 1883 stichtte de heer Emil Julius 
Genzsch een weduwens« en weezenfonds. Voor het ziekenfonds 
draagt de firma een derde bij, voor de beide kassen de helft der 
bijdragen, bovendien moet de firma ook voor de rijks invalidens^ 
en ouderdoms verzekeringskas de helft der bijdragen betalen. Al 
deze instellingen hebben gedurende de lange jaren van haar be^ 
staan reeds veel zegen verspreid en de milde ondersteuning, die 
de heer Genzsch er door herhaalde belangrijke bijdragen aan 

93 



schonk, legt er een schoon getuigenis van af hoe de heer Genzsch 
zijnen medearbeiders steeds een warm hart toedroeg. 

Zien wij ten slotte nog eens op den levensarbeid van den heer 
Emil Julius Genzsch terug, dan zien wij in hem den kunstenaar 
. en erkennen wij als den kern van al zijne werken een door de oude 
meesters der boekdrukkunst geoefenden smaak en een zeker gevoel 
voor de ware typographische schoonheid, die zich door de ver^ 
gankelijke triomfen der mode niet laat afleiden van den juisten 
weg, waardoor hij in staat gesteld wordt aan al zijne scheppingen 
een duidelijk persoonlijk cachet te geven ; wij zien hem tevens 
als den technicus die de waarde van alle technische vindingen 
naar waarde weet te schatten en ze te zijne behoeve weet aan te 
wenden niet alleen, doch die zelf deelneemt aan de verbetering 
van de technische hulpmiddelen zijner gieterij ; wij zien hem als 
koopman, die met helderen blik voor de tijdsomstandigheden zijn 
zaken zoo weet te leiden dat zij op soliede basis rusten en een 
gezonde ontwikkeling steeds verzekerd schijnt ; en eindelijk zien 
wij hem als den menschenvriend, die ten allen tijde bereid is voor 
het welzijn zijner medewerkers belangeloos te zorgen. 

Wanneer de heer Genzsch zich thans langzamerhand aan de 
beslommeringen der zaak onttrekt, kan hij met voldoening terugi» 
zien op eene welvolbrachte levenstaak ; hij kan het echter ook doen 
in het bewustzijn, dat hij zijne zonen zóó heeft geleid, dat hij in 
hen opvolgers heeft, die zijn werk in zijnen geest zullen voortzetten 
en de firma Genzsch & Heyse op den goeden weg tot nieuw succes 
zullen leiden. 

HAMBURG FRIEDRICH BAUER 



94 



DE HERLEVING DER BOEKKUNST 

IN ENGELAND 



I 



WILLIAM MORRIS 



Tj^T^T^Z^ s het wonder, dat, wanneer wij denken aan 



n ^^' % ^^ herleving der boekkunst, de naam en daar^ 
^ ^^^^ f^ mede de figuur van William Morris voor ons 
r ï5Tx t^ verschijnt, eene persoonlijkheid waar zoo *n 
^>:^^i-l enorme stuwkracht van uitging, dat zijnstre:* 
Lot^f^ ven niet alleen heeft geïnfluenceerd op zijn 
;S5SGs5ilil tijdgenooten of zich beperkt tot zijn lands:* 
lieden, maar dat zijn invloed zich heeft doen gelden in alle beschaaf^s 
de landen van Europa en de nawerking er van zich nog telkens 
doet gevoelen. 

Krijgen wij dan ook een boek in handen, dat iets meerdere zorg 
verraadt dan slechts het correcte weergeven der text, waarbij ge^ 
tracht is van het zetwerk eens iets goeds te maken, dan treft ons dat 
men gelet heeft op de marge verdeeling, op de plaatsing van het 
zetsel op de pagina, dingen, waarop door Morris weder de aan^ 
dacht gevestigd is en die zoo oneindig veel bijdragen tot het uiter«: 
lijk aspect van de bladzijde. 

Dat er een noodzakelijk verband moet bestaan tusschen het 
wit rondom en den zwarten letterspiegel zal iedereen duidelijk 
zijn, die wel eens een boek door een slechten binder in den band 
heeft laten zetten, en waarbij de man met alle respect voor zijn 
mogelijke technische kennis, het boek verknoeid heeft door vooral 

95 



aan de bovenzijde te veel te snoeien, door haast tot in «het leven», 
zoo als men wel zegt, te snijden. 

Morris' naam af te scheiden van de herleving der boekkunst lijkt 
mij dus ondoenlijk, al wil het mij toeschijnen, dat hij niet zoozeer 
voorbeeldenter navolging heeft gegeven in zijn Kelmscott* drukken 
dan wel principen over boekkunst, 
die de xsthetiek van het boek weder 
in goede banen geleid hebben. 

Na een leven van zoeken in veletB 
lei richting en op velerlei gebied, 
begon Morris omstreeks 1888 zijn 
aandacht op het boek te vestigen, 
en in aanmerldng'ne mende, datindie 
jaren, vankunst in boekdrukken weif 
nig sprake was, dat hij bij zijn tijdgee 
nooten geen gedachten hieromtrent 
tot verdere uitwerking kon vinden, 
behoeft het ons niet te bevreemden, \ , 
dat hij terugzocht bij demecsterdruk» 
kers van voorheen, bij de Italianen 
uit het laatst der vijftiende eeuw. 

Wat hem zoo bekoorde in die oude drukken, het was voorzeker 
de zeer groote zorg, en de liefde waarmede ze tot stand gekomen 
waren. Men had zich er niet alleen afgemaakt met het vullen van 
de pagina door den tekst, maar overwogen hoc of dit zwarte vlak 
er uitzag, hoe dit zich verhield ten opzichte van breedte en hoogte 
en niet minder of het boek, opengeslagen, een dubbelpagina 
toonend, een goed geheel was, en het wit in de kneepzijde niet te 
veel werd tegenover dat aan den buitenkant. Maar meer nog viel 
7 97 



William Morris naar een teekci 
ning van Filix Vallotton 



er bij die oude drukken op te merken; de letter was nog breed en 
niet dwaselijk versmald om maar veel op een bladzijde te kunnen 
krijgen, de illustraties zij waren in harmonie met het letterzwart, 
aan papier en inkt had men zijn aandacht geschonken en niet 
zooals thans geschiedt om het zoo goedkoop mogelijk te hebben 
en toch iets te doen schijnen, maar om zeker te zijn van de deugs: 
delijkheid, om goed en betrouwbaar materiaal te bezitten. 

Al deze voorwaarden en nog zoo vele meer, noodig om een 
boek te maken, dat waarlijk aan het drukbedrijf de toevoeging 
van kunst begrijpelijk doet zijn, men had er geen acht meer op 
geslagen, slechts turende naar het alleen heilzame voor de nijverst 
heidsvakken in die periode van ontbreken van eenig gevoel voor 
toegepaste kunst, naar de mogelijkheid om door technische mids> 
delen, door minderwaardig materiaal, goedkoop en concurreerend 
te kunnen werken. 

Deze vloek van ieder bedrijf, zij had en heeft helaas nog ook 
dat van den zetter en drukker, die men gemeenlijk te zamen den 
drukker noemt, al wil het mij toeschijnen, dat het aanvangswerk, 
dat van den zetter, eigenlijk het meest influenceerende is, zij had 
ook dit te pakken. 

En al had hij niet meer gedaan dan hier eens door de macht van 
zijn woord de aandacht op te vestigen, wij zouden Morris voorde 
herleving van de boekkunst een belangrijke figuur gevonden 
hebben, maar niet alleen door zijn lezingen en geschriften ook 
door zijn daadwerkelijk voorbeeld heeft hij getoond, dat een boek 
weer kan zijn, «a thing of beauty». 

Reeds lang vóórdat hij overging tot het oprichten eener eigen 
drukkerij, de befaamde Kelmscott^press, tegen het einde van 1890, 
had Morris zich met het uiterlijk van het boek bezig gehouden. 

98 



y-- 



Williatn Morris naar een potloodschets van miss C. M. Watts 



Omstreeks 1866 deelt S. O. Cockerill ons mede, maakte hij plan^^ 
nen voor een geïllustreerde uitgave van zijn eigen werk, TheEarthly 
Paradise^ dat tal van teekeningen door zijn vriend^geestverwant 
Edward Bume Jones zou bevatten. Het zou een groote foliant 
worden in twee kolommen gezet met de Caslon^letter der Chiswick^ 
press, een vieren veertigs»tal teekeningen er voorwaren reeds gereed 
en in hout gesneden, voor het grootste gedeelte door Morris zelf, 
proef bladen waren reeds gemaakt, en het beloofde schooner te 
worden dan eenig drukwerk van dien tijd, maar door verschillende 
omstandigheden bleef de uitgave onvoltooid. 

Een andere uitgave, kort daarna met initialen en randen ver<^ 
sierd van zijn Love is enough deels door hemzelf ontworpen, 
deels door Bume Jones, mocht eveneens geen verschijnen beleven» 
wat zeker te betreuren is daar de omrandingen mede tot de fraaiste 
kunnen gerekend worden, die later door hem voor de Kelmscotb» 
press gemaakt zijn. 

Uit den opzet van beide boeken en niet minder uit een paar door 
hem versierde handschriften^) die van omstreeks 1870 dagteeke^ 
nen, blijkt genoeg, dat Morris reeds lang zoekende was, van het 
boek iets fraaiers te maken, dan hij het rond zich zag. 



Waar men hem vroeger in zijn meubelen had leeren kennen als 
een vereerder der Gothiek, daar is zijn verzameling middeneeuw^ 
sche handschriften en drukken uit de vroegste tijdperken der 
typografie niet zonder invloed geweest op zijn denkbeelden omtrent 
boekversiering, hoewel men hier niet een directe navolging in 



O O. a. een Horatius en een Omar Khayyim. 
100 



SIDONIATHESORCERESS.BOOKI.^^^^^^ 

FROM THE RECEPTION OF SIDONIA AT THE 
DUCALCOURTOF WOLGAST UNTIL HER BAN.; 
ISHMENT THEREFROM./|»/$r/i)t^|9(^^^^/|»^< 

CHAPTER I. OF THE EDUCATÏON OF SIDONIA. 

IHF tUuttrious and higivbom princc «nd 
lordt BoffisUff, i4th Duke of Pomcrania, 

^^^^^^^ '^^' Count of Guzkow, Lord of the l«n<u of 

Laucnburg and Butow, and my gracious ' 
fcudal seigneur, having commandcd me, i 
Dr. Thcodorc Plonnies^fonnerly bailiffat 
the ducal court, to make search through. 
out all the land fer infomaation rcspecting 
the world.famcd aorceress Sidonia von 
Bork, and wnte down the samc in a book, I tct out lor Stargard, 
accompanied by a scrvant, carly one Friday aftcr the Vintationisl 
Mariae, 1629 ; for in my opinion, in order to rorm a just judgment fc^ i 
tpecting the characttr of any one, it is necessary to make onc^s icif ' 
acquainted withthecircumsuncesof their early Iife;thc future man 
lies enshrincd in the child,and the peculiar dcvelopmentof each in. 
dividual nature is the rcsult cntirety of cducadon. Sidonia's history 
is a rcmarkable proof of this J0P I visited first, thctcferc, the iccncs 
^of her early years;butalmostaUwho had knownherwerelonsstnce 
in their ffravcSfSeeing that ninety years had passed since the tune of 
I her birtn. However, the old innkeeper at burgard, Zabcl Wiese, 
himself vcry far advanccd in years (whom I can rccommcnd to all* 
travellers ; he lives in the Pelzerstrasse),told me that the old bachc^ 
lor,Claude Uckermannof Dalow,an aged manof nincty^two years 
old, was the only pcrson who could give me the inlbnnation I deiired, 
as in his youth he had been one of the many foUowert of Sidonia. 
His memory was certainly wcU ni|rh ffoneffómagc,itiIlallthathad 
happened in the early period of hu ufc lay as msh as the Loid's 
Prayer upon his tonguC|^Mine host also idatcd lomc important 
circumstancestome myself,which shall appear in their oroper place 
jp I accordingly proceedcd to Dalow, a UtUe town haU a mile trom 
btarffard, and visited Claudc Uckermann. I feund him seatcd by 
the cnimney corner, his hair as white as snow. " What did I want ? 
He was too old to receive strangers; I mustgoontohis son Wedig^s 



Begin^pagina van «Sidonia The Sorceress», door William Meinhold, ver« 
taald door Francesca Speranza, Lady Wilde, gedrukt in «The Golden type» 

ter Kelmscott^press in 1893 



Linker Titelpagina voor «Hand and Soul» door Dante Gabriel Rossetti, 
gediuktteTKeliiiscott'pressl895. 



moet zien, evenmin als men Dr. Cuypers' Rijksmuseum of Centraal 
Station te Amsterdam als gothieke bouwkunst zal aanmerken. Het 
is veeleer het resultaat van een ernstige studie, waaraan de zuivere 
principen der middeneeuwen ten grondslag liggen. 

Om slechts een klein voorbeeld te noemen, voor de marge^sver^s 
deeling der pagina, zocht hij naar een bepaalden maatstaf, die de 
verhouding tusschen boven^s, voor^ en onderzijde vaststelde ; de 
opvallende juistheid hierin bij vijftiend'^^eeuwsche handschriften 
leidde er toe deze systematisch te vergelijken en in samenwerking 
met een vriend, bibliothecaris aan een zeer groote bibliotheek, 
vond Morris, na tal van metingen, dat er een bepaald systeem in 
was en wel een verschil van 20 percent van marge tot marge. 

Het is mogelijk dat dit bij de kloosterbroeders meer een gevoel 
voor verhouding, dan wel beredeneerd weten is geweest, maar in 
ieder geval zij bereikten er iets moois mede wat Morris frappeerde 
en waarvan hij in zijne uitgaven partij wilde trekken. 

Het boek weer iets te hergeven van zijn vroegeren luister was 
zijn doel en niet het copieeren van een historisch type, hij trachtte 
weer eenheid aan het boek te geven, door samenstemming van 
papierkleur en inkttint, door goed evenwicht van illustratie en 
letterspiegel, kortom hij trachtte de harmonie van de bladzijde 
weer te herstellen. 

Voor velen is dit misschien een onbegrijpelijke zaak, lang als 
men gewend is geweest, het toppunt van drukkunst te zien in een 
proefdruk op het kalkachtige plaatpapier, en voor illustratie de 
fijngerasterde autotype naar een aquarel, maar Morris hij verfoeide 
beide, en kenschetsend is zijn bemerking ten opzichte van het 
eerste, dat hij liever het losse grove papier van de Times had, 
dan het fijnste couché>papier. 

103 



Het waren bij Morris dus beslist ingrijpende beginselen, veelal 
strijdende met het technische raffinement van het boek en verklaart 
baar is dan ook de merkbare geringschatting waarmede zijn arbeid 
in den aanvang door meester^^drukkers werd ontvangen. Men zag 
in hem den enthousiasten liefhebber, die buiten de praktijk stond, 
en evenals thans nog, met domme kortzichtigheid, verwachtte men 
meer van kennis der technische nieuwigheden, dan van den ruimen 
blik van iemand, die gebruik makende van de vooruitgang der 
wetenschap, deze hulpmiddelen aan zijn schoonheidsprincipen 
paarde. 

Mr. James Leatham verhaalt in zijn : William Morris, Master 
of Many Crafts, hoe hij een lezing bijwoonde, waarin Morris 
voor drukkers zou spreken over Oud en nieuw Drukwerk. «Ter^ 
wijl hij vertelde over het drukken, kon men merken, dat zijn 
gehoor niet zonder eenige minachting naar hem luisterde, gekwetst 
over de verwaandheid van dezen amateur, die hun, vakmannen, 
over de praktijk van hun eigen vak wilde inlichten. Maar niet 
zoodra hield de spreker op, om op een scherm verschillende spe^ 
cimen van zijn eigen drukkunst te projecteeren, of een daverend 
applaus brak los, waarmede men ten duidelijkste het resultaat van 
Morris* streven erkende en waardeerde». 



Om tot meerdere eenheid in het boek te geraken, was eigenlijk 
een hervorming van alles onontbeerlijk, men had, zeer waarschijn.* 
lijk in ernstig pogen, getracht iets moois van het boek te maken 
maar helaas zonder eenigen samenhang, zonder een leidende ge<s 
dachte. De letter was in de kleinste finesses scherp en geacheveerd 
geworden, maar geen uitvloeisel van haar maaksel, geen letter die 

104 



aan de burijn haar ontstaan dankte. De houtsnede was technische 
volmaking nabij en reproduceerde alle procedé's met een onuit^ 
puttelijk geduld, inplaats van in de, aan hare techniek geëigende 
werkwijze te blijven, en de mechanische reproductie op zink of 
koper zij gaf met niet te gering te schatten qualiteiten het origineel 
zoo nauwkeurig mogelijk weer en ook het kunstdrukpapier en de 
inkt voldeden aan de strengste eischen die tot een goeden afdruk 

moesten leiden, maar bij de volmaking van ieder onderdeel 

vergat men het noodzakelijk verband tusschen de verschillende 
elementen, die een boek tot een kunstwerk moeten maken. 

De absoluut vrije illustratie, zij stond geheel op zich zelf, zij 
sloot zich niet meer aan, nóch in zwaarte, nóch in lijn bij de letter, 
en deze laatste had door de tijden heen haar oorspronkelijk karakter 
totaal verloren, zij miste alle eenvoud, duidelijkheid, leesbaarheid 
bij combinatie tot woorden, tot regels, tot pagina's, de beginselen 
harer anatomie waren voor de ontwerpers verloren gegaan, de 
geheele grondgedachte van een typografische uiting bestond niet 
meer. Als zoodanig is dan ook het drukken van een kopergravure, 
ets of litho tusschen drukwerk, het resultaat van een verkeerdelijk 
zoeken naar schoonheid. 

Het eenigste middel om deze verschillende elementen, die het 
boek tot een kunstwerk maken, weder tot elkaar te brengen, bestaat 
daarin om de logiek dier technieken van af hunne oorsprong na 
te gaan, wat Morris dan ook deed. 

Evenals de eerste drukkers bestudeerde hij de letter op de hands: 
schriften der tiende^ en elfde eeuw, om ze daarna te verwerken in 
verband met de eischen die de lettersnijder stelt. Een gesneden 
letter mag niet de nasnede zijn van een geschreven letter; ganzepen 
en burijn stellen hunne voorschriften, die men wel degelijk in 

105 



Twee pagina's uit «The Works of Geoftrey Chaucer», met illustraties van Sit 



Edw. Bumcjones in «TheChaucentype* gedrukt t«r KelmscottipTC 



manuscript en drukpagina moet kunnen zien. Naast de handschri& 
ten waren het de vijftiend'i^eeuwsche drukkers» de directe opvol^ 
gers der oude kloosterbroeders, wier werk Morris tot voorbeeld 
kon dienen. 

Morris zelf schrijft hierover in zijn A note hy WiUisnn Morris 
on his aims in founding the Kelmscott'Press : «En nu (na als 
grondvorm hetRomeinsche lettertype te hebben vastgesteld) moest 
ik een letter hebben die volkomen zuiver van vorm was; streng, 
zonder noodelooze uitwassen ; stevig, zonder het dikker en dunner 
worden der lijn, de voorname fout van de gewone, moderne letter, 
waardoor zij moeilijk leesbaar wordt; en bovendien niet zijdelings 
samengedrukt, zooals alle latere lettersoorten ter wille van com^ 
mercieele overwegingen geworden zijn. 

Er was slechts één bron, waaruit voorbeelden te putten waren 
van dit volmaakt Romeinsche lettertype en wel de werken der 
groote Venetiaansche drukkers der vijftiende eeuw, waarvan 
Nicolaas Jenson van 1470 tot 1476 het volmaaktste en zuiverste 
Romeinsche lettertype maakte. «Deze letters», zegt Morris verder, 
«bestudeerde ik met veel zorg door ze op een groote schaal te 
laten photografeeren en ze verscheidene malen na te teekenen ; 
zoodat, ofschoon ik meen het wezen er van meester geworden te 
zijn, ik ze niet slaafs namaakte; inderdaad heeft mijn Romeinsche 
letter, in het bijzonder de onderkastletter meer van de gothische^ 
dan de Jenson*s letter». 

Behalve op de Jenson^^letter, waartoe hij een Plinius^uitgave van 
1476 tot voorbeeld nam, inspireerde Morris zich voor zijn Ro^ 
meinsch^type op nog een ander Italiaansch drukwerk, de History 
of Florence van Leonard van Arrezzo, eveneens in 1476 te Venetië 
door Jacobus Rubeus gedrukt. Door een vergelijking van de op 

108 



io in alcima coITa haueÜCe p ignocada 
o permaduercenda mancluco txiCfot* 
mato:ouer incompofïtamence^fèito 
ueramente rediiedo peodono fempre 
fopponendoui ad o^ fpihcuale 6C 
temporale correötione de qualunque 
diuoci(rima perCona di tafchaduno 
pehto maeflxo Qc rapienaïlïo do<^re 
de la uoftra radilTima madce ecdefia 
catholica di roma* 

ANNO A CHRISTI INCARNA / 
TIONE.MCCCCLXI.PER MAGI/ 
STRVM NICOLAVM lENSON 
HCX; OPVS QVOD PVELLA/ 
RVM DECOR DICITVR FEUO 
TER IMPRESSVM EST* 

LAVS DEO. 



Romein van Nicolaas Jenson. Venetië 1471, 
Colophon uit «Decor Puellarum». foutief gedateerd 1461 



vergroote schaal gemaakte foto's kwam hij tot een kemvorm, zou^ 
den wij het kunnen noemen, die al de goede eigenschappen in 
zich moest vereenigen, en die het ontstaan was van «The Golden 
type», de eerste voor de Kelmscott^^press vervaardigde en door 
Mr. Prince gesneden letter. 

Half Augustus 1890 waren een elftal stempels gereed en einde 

prdcne AVara tuit) dannïmü opus 0^; 
bannce (uil AXogutinud duid*n5 atiamc^ 
tD^plumali dna ncqj acrca^^cd arte qua^: 
oatn perpnlera* jSncm mami pucn mei Wi:: 
d«r cfFcci limfum- Anno* AVcccc Ijc v 

Sluitschrift van Cicero's Officia et Paradoxa, gedrukt door 
SchöfFer en Fust te Mainz in 1465 (Hain 5238) 

Tan dat jaar de overige, zoodat in Januari 1891 de eerste proeS 
pagina gedrukt kon worden. 

«Een vriend», zoo verhaalt Mr. S. C. Cockerill, «die William 
Morris op den dag na het drukken van de bovenvermelde pagina 
zag, herinnert zich nog zijn opgetogenheid over het welslagen van 
zijn nieuwe letter.» 

«Het eerste deel van de Saga Library, een fraai stuk drukwerk 
werd voor den dag gehaald en naast deze proefbladzijde gelegd, 
die de vergelijking zeer goed kon doorstaan.» 

Later schijnt Morris plannen gemaakt te hebben voor een romein 
in grooter corpus, die echter niet tot uitvoering zijn gekomen. 

«Langzamerhand», deelt Morris ons in het bovenaangehaald 
werkje mede, «gevoelde ik dat ik zoowel een gothisch als een 

110 



Tomeinsch lettertype moest hebben; en de taak die ik mij hierbij 
stelde was de gothische letter zoo te wijzigen dat het verwijt van 
onleesbaarheid, dat er gewoonlijk tegen wordt aangevoerd, ze niet 
meer kon treffen. En ik gevoelde dat dit verwijt redelijkerwijze 
niet kon worden ingebracht tegen de letters van de eerste twintig 
jaar der boekdrukkunst ; dat Peter Schoeffer te Mainz, Mentelin 







ol at! Sadialtrt ontcxs Qrm W? 
^u Iwlgiiaffc babQ ntmimtQ]il^iit&u 
tin tUEifoltige toon imtt f^n mantHtcti 
ia: tmlge g«(t i)n liie tim btec gdOlitfl 
tin mnltluQ Cmecc Bn lm bcQmt ti (ciQf 
I|(tt)riimt>a6rienittt»ttn&tf0nanli 

Fragment (fol. 1 verso) uit den Türkenkalender, 
gedrukt door Gutenberg in 1454 

te Straatsburg en Gunther Zainer te Augsburg de spichtige einden 
en onbehoorlijke samenpersing vermeden, die sommigen der 
latere letters aan genoemd verwijt bloot stelden.» 

«Mijn doel onafgebroken voor oogen houdend, teekende ik 
een modem gotisch type, waarvan ik, naar ik meen, met recht mag 
beweren, dat het even leesbaar is als een romeinsch type, en om de 
waarheid te zeggen, stel ik het boven het romeinsche.» 

Begin November van 1891 was er genoeg letter van dit type 
door Morris het Troy^^type genoemd, gegoten om een paar proefc 

111 



bladen samen te stellen, waartoe een zestien regels van Chaucers* 
Franklin's Tale en een zestien van Sigurd the Volsung werden 
gezet. Hoewel gebaseerd op vijfidend* eeuwsche drukken, waarbij 
wij ook aan Anthonius Koburger van Neurenberg moeten denken, 
draagt het toch zooals Cockerill zegt «een eigen streng karakter, 
dat grootelijks verschilt met eenige middeleeuwsche letter». 

Toen later de groote folio uitgave van ITic Works of Geoffrey 
Chaucer, in twee kolommen gedrukt zou worden, bleek de Troy*! 
type te groot en werd dezelfde letter kleiner gesneden, en door 
Morris gedachtig aan de bedoelde uitgave «The Chaucers^type» 
genoemd. Ook de namen «Troy««» en «Golden:ïtype» houden ver^ 
band met een daarin gedrukte uitgave, de eerste met The Recuyell 
of the Histotyes of Troye, en de andere met The Golden Legend 
ofMaster William Caxton done anew. 

Dat Morris zich voorstelde nog andere letters te teekenen en 
voor zijn uitgaven te gebruiken blijkt wel uit een brief aan zijnlets^ 

tersnijder Mr. E. P. Prince, 
This is the Golden type* waarin hij schrijft : «Ik ge*» 

éf^g^^^ f^ M,i^^ -T^^^^ ^.^^^^ loof dat ik in drie maanden 
TTblS IS tbc TrOy type gereed zal zijn met een 

XTbiS 18 tbc ChdUCCf type* nieuwstelschetsen vooreen 

letter op Engelsch type^». 
Ook teekende hij een lettertype gebaseerd op dat uit een exempbar 
van Augustinus De Civitate Dei, door Sweynheym en Pannartz 
in het mannenklooster van Subiaco bij Rome gedrukt, maar nóch 
het een, nóch het ander is uitgevoerd. 

Bij een stel goede letters was goed papier noodzakelijk, en het 
uit hout en zelfs uit katoenlompen gemaakte soort bevredigde hem 
niet, zoodat hij in overleg met zijn vriend Mr. Batchelor van Little 

112 



Chart in Kent een handpapier liet maken, waartoe een vijftiend* 
eeuwsch Bouloneesch^apier tot voorbeeld diende. 

Het moest goed gelijmd zijn en van zuiver linnen gemaakt, dan 
min of meer ruw maar niet zóó, dat het geribt werd en hinder bij 
drukken zou geven, alle voorwaarden, waaraan dit vijftiend' 
eeuwsche papier voldeed en die wij, zoowel in het sleutelbloem^ 
papier, het baars^papier en het appeUpapier, de drie voor de 
Kelmscott^press vervaardigde soorten en formaten, dus genoemd 
naar de watermerken, terugvinden. 

Na eenig zoeken en zelfs plannen tot het zelf maken, betrok 
Morris zijn mooie fluweelig zwarte inkt uit Hannover, en het uit^ 
sluitend gebruik van handpersen bracht mede, dat ze een weinig 
zwaar en van stevige specie kon zijn. 

Hiermede zou Morris hebben kunnen volstaan, goed papier, 
goede inkt en goede letter, ziedaar drie gegevens om goed druk^ 
werk te maken, en aan den drukker de taak ze zoo te combineeren 
dat het resultaat een fraai geheel geeft. 

Mogen wij nog even laten volgen wat Morris zelf hiervan zegt? 
Na den lettervorm te hebben besproken : «Nu de tusschenruimten. 
Ten eerste moet het beeld van de letter zooveel mogelijk door 
dezelfde lijnen begrensd worden als het corpus er van, ten einde 
onnoodig wit tusschen de letters te vermijden. Vervolgens moeten 
de tusschenruimten aan weerszijden der woorden niet grooter zijn 
dan noodig is om duidelijk de verdeeling in woorden te onder^ 
scheiden, terwijl ze zooveel mogelijk even groot moeten wezen. 
Moderne drukkers, zelfs de beste, slaan zeer weinig acht op deze 
twee voorname eischen van fraaie samenstelling en de drukkers 
van minder gehalte achten zich door geen enkelen regel daar^ 
omtrent gebonden, waardoor die leelijke lijnen ontstaan, die als 

8 115 



l)toeacbotber,andtberevni8nousht(n 
I themthatwasnotlovclyinthoseflrat 
days of tbeir manhood. 
Cbaptcr XXXU. focmcn .imong tbc 
<nest Dalcrs^^ 

:: wbcn tbc spring was 
)m into Hpril tbcre feil 
« tidings : tor on a 
>ming early camc Ste- 
>en tbc Sater burrying 
to tbe balt at metber- 
mel & cried aloud: Bows, bows < Come 
aftetd alt ye of tbis balt, & tbou cbi(fly, 
OsbemethecaptainI 

.a^tbentumbtedtbestoutmen 
of nietbcrmct from shut'bed 
and butcb, and were prcsently 
anned; and Osberne was in bis byrny 
and steel bood straigbtway, bis bow 
in bis band and bis quiver at bis back. 
^Be'Y gatbered about bim & Ste- 
pben amidstof tbe balt, and tben 
Osbeme asits wbat is towardjfF 
Great matter enougb, says Stepben. 
> Yet bow to betp tbcrein? Cbcre ia un- 
pcace in tbe Dalcbut it bas fatten on tbe 
Slestertings^Quotb Osbeme, short 



Twee pagina's uit «The Sundering Flood>The last Roioance writtcn by 



& sbarp : Yc Otter, Simon, Longdccr, Cbey go 
HUson, tahe borse and ride stratgbt- down to tbe 
way down tbc Dale and round to every flood 
8tead, and bid men gatber to tbe sfde 
of tbe f lood witb bow8 & sttng/speare 
and 8bot/weapondof all hinde, & tbat 
tber stand not in knots and clumps, 
but drawn out in line, & space enougb 
betwixt eacb sbooter.Bid tbem to leave 
not a sbaf t at bom e, we may speedily 
mahe more, but not to loose once tilt 
tbey bave marhedtbeirman. |^ow bas- 
ten ye fóurf But ye otbers come af ter 
me at once, for we will go afbot for tbe 
saving of time and tbe steadying of 
tbe sbooting. 

;0 tbey went toward tbe water, 

a dozen men alt told, and all bad 

bows & good store of sbaf ts* 
Hnd as tbey went, Osbeme spahe to 
tboseabout bimand said: Spread out, 
and make little sbow of force, & sbow 
not your bows to tbe foemen, so tbat 
tbey may contemn us and venture tbe 
nearer to tbe bank. But sboot not till 
tbey defy us, lest we smite a peacefut 
manjtpFffow tbey were presently nigb 
r2 




William Morris, ter Kelmscott«press gedrukt in «The Troy Type» 1897 



rivieren over de bladzijden loopen en een schande voor druk^ 
werk zijn. Ten derde moet het wit tusschen de regels niet zoo 
buitensporig zijn; de moderne wijze van interlinieeren moet zoo 
karig mogelijk toegepast worden en nooit zonder bepaalde reden, 
zooals bijv. om de aandacht op een bijzonder gedeelte van het 
drukwerk te vestigen». 

Na deze voor drukkers zeker behartenswaardige raadgevingen, 
voegt Morris er aan toe : «Ten slotte, ofschoon zeker niet het minst 
belangrijk, komt de plaatsing van het gedrukte op de bladzijde. 
Hierbij moet de binnenste marge, altijd de smalste blijven, de 
bovenste iets breeder, de buitenste nog iets breeder en de onderste 
het breedst van allen zijn. Van dezen regel is in de middeleeuwsche 
boeken nooit afgeweken. Moderne drukkers zondigen stelselmatig 
hiertegen, daardoor blijkbaar in tegenspraak met het feit dat de 
eenheidvanhetboeknietéénbladzijdeis, maar een stel bladzijden. 

«Deze regels voor tusschenruimten en plaatsing zijn van het 
grootste belang bij de vervaardiging van mooie boeken; worden 
zij naar behooren in acht genomen, dan maken zij dat een boek 
met heel gewone letter gedrukt, er ten minste goed en aangenaam 
uitziet. Ze te veronachtzamen zal het eflfect van de bestgeteekende 
letter bederven.» 

Morris zou echter Morris niet geweest zijn als hij volstaan had 
met slechts tot zuiver zetwerk zich te bepalen. Hij, de versierder, 
die vóórdat het boek zijn aandacht in beslag nam, tapijten en 
wanden had gedecoreerd, wat kon men anders van hem verwacht 
ten dan dat hij niet alleen trachtte het boek goed, deugdelijk te 
doen zijn, maar het ook zoo mooi mogelijk te maken. Hield hij 
aanvankelijk in de eerste, onder zijne leiding uitgevoerde boeken, 
evenals de vroegste drukkers, eenige ruimte open om uit de hand 

116 



gekleurde initialen in te zetten, dra kwam hij er toe, voor de eerste 
proef bladen der Kelmscott^press, initialen in het hout te snijden. 

Aan deze vroegste initialen, alsook aan de latere daarmede ver« 
band houdende omrandingen is de invloed der Italiaansche druk^ 
ken niet vreemd gebleven, terwijl ook de wijze waarop hij soms 
een bordure maakte, alleen ter voorzijde, iets uitloopende boven 
en onder, zijn sympathie voor oude handschriften doet kennen. 

Niet alleen in opvatting van vorm en versiering maar ook in 
technische uitvoering herinneren enkele zijner randen aan de 
houtsneden der vijftiend' eeuwers. Ook bij Morris de donkere 
fond, waarin de letter en omamentatie was weggestoken, de poin^ 
tillage om de eentonigheid der overblijvende zwarte vlekken te 
breken. En het zware aspect dat dus initiaal en rand gaf, het paste 
bij het stevige zetsel van Golden^type, van Troy* en Chaucer^^. 
Flink stak weer de letterspiegel aftegen de fraaie materie van het 
handpapier, kloek en ferm stonden weer de zwarte letterrijen oms» 
geven door een samenstemmend kader. 

Talrijk zijn de initialen geweest door Morris voor zijn Kelms^ 
cott drukken ontworpen, en deels door hem zelfin hout gesneden. 
CockeriU noemt hun aantal honderd vier en tachtig, waarbij niet 
minder dan vier en dertig verschillende T's, trouwens alleen voor 
The Poems by the Way gebruikte Morris negen en vijftig initialen. 
Opmerkelijk is hierbij hoe hij steeds in overeenstemming met de 
grootte van het boek, dus ook met de zwaarte van het letteropper^ 
vlak zijn initiaal wist te bepalen, nu eens is deze wit in een donker 
vierkant met omamentatiën verlicht, dan weer donker, enkel 
sprekende door een fijn contourlijntje. Ook de opvatting der or^ 
namentatie verschilt telkens, niet alleen dat zij zooals wij reeds 
zeiden soms aan vroeg Italiaansche drukkers herinnert, als bijv. 

117 



Titel en eerste pagina van «A note by Wiiliam Morris on his aims in tounding the Kelmscott. 
list of books printed thereat». Laatste boek na Morris dood 



' NOTE BY WILLIAM MORRIS 
I ON HIS AIMS IN FOUNDING , 
I THEKELMSCOTTPRESS^^ 
I BEGAN printing books with 
I thchopeofprodudngsomewhïch 

■ would have a definite claim to 

■ beauty, while at the same time 
L they should bc easy to read and 
I should notdazzletheeyerOrtrou" 
e intellect of the reader by eccentri^ 

city of fbnn in the letters. I have always 
been a great admïrer of the calligraphy of 
the Middie Ages, êc oftheeariierprinting j 
which took its place. As to the fifteenth" j 
century books, I had noticed that they * 
were always beautifulbyforceofthemerc 
typography, even without the added or^ ' 
nament, with which many of them are 
so lavishly supplied. And it was the es^ 
senceofmyundertakingtoproducebooks i 
which it would beapleasuretolpbkupon a 
as pieces of printing and arrangement of i 
type. Lookingatmy adventure firom this 
point of view then, I found I had to con^ 
sider chiefiy the followïng things: the 
paper, the form of the type, the relative V 
spacing of the letters, the words, and the ( 



press, together witK a short description ot the Press by S. C, Cockerill. and a 
ter Kelmscott.press gedrukt in «The Golden Type» 1898 



The History of Godfiey of Boloyne and the Conquesf of Iheru' 
salem in 1893 gedrukt, maar ook dat zij nu eens slechts de opene 
ruimte in een letter met bladomament vult, dan weer in vroolijke 
ranken er overheen zwiert, die het lichaam der letters hier en daar 
doorboren. Trouwens deze wijze van versieren kenmerkt zich 
ook in Morris' omrandingen en zijn titelpagina's. Wij zien hier 
niet het streng decoratief principe gebaseerd op diagram of geo^ 
metrisch lijnenstelsel, maar slechts een gevoel voor evenwicht in 
kleur en vorm, een regelmaat in min of meer strakke behandeling 
van wat wij naturalistisch ornament zouden kunnen noemen. 
Morris achtte het niet strijdig met zijn beginselen van decoratieve 
versiering indien bladen en ranken over elkaar slingerden, en 
elkaar gedeeltelijk bedekten, en zelfs indien zij door het aangeven 
van zij het dan ook nog zoo simpele schaduwlijntjes, een zeker 
relief vertoonden. The History of Reynard the Foxe dateerend 
van December 1892 is hiervan een zeer kenmerkend voorbeeld. 
Opvallend is ook hier, hoe bij de letterplaatsing op de titelpa^ 
gina geen rekening is gehouden met het bladornament dat als 
speling der fond het vak vult. De woorden The — History — of 
— Reynard — the — Foxe, staan zwaar en zwart over het met fijne 
bloemtakken verluchte middenvak zonder zich er aan te storen 
of zij door hier een tak te doorbreken, ginds een bloem of blad te 
bedekken, de gang van het ornament ook zouden schaden. 

Genaderd dus tot Morris' ornamentaties merkten wij reeds op 
hoe deze naar mate hij dit voor samenhang met zijn lettervlak 
noodig achtte, wit in den donkeren fond zijn uitgestoken, zóó het 
karakter der houtsnede meer bewarend, of in zwart op wit, illustra^ 
tie of letterspiegel omgeven. Zijn vooropgestelde principes van 
marge<sverdeeling wist hij ook in deze omrandingen uitstekend vol 

120 



Fagini met initiaal uit «The history of Godtrey ol'Boloyne and the Conquest 
of lherusalem>, gedrukt ter Kelmscott.press in «The Troy>type» in 1893 



te houden. De omlijsting, smal in den kneep, wordt iets breeder 
naar boven toe, dan naar de buitenzijde, om aan den onderkant 
het zwaarste te worden. Op meestal uitstekende wijze, hoe men 
ten slotte over de opvatting van het ornament moge denken, volgt 
dit geleidelijk de verbreedingen mede, en merkt men nergens, dat 
de als compositie niet geringe opgave, een goede overgang te 



Drukkersmerk der KelmscottiPress 

vormen tusschen de zeer smalle kneepzijdc en de brecde onder* 
kant bijv., voor Morris eenig bezwaar heeft opgeleverd. 

Veel zien wij in de omlijstingen wingerdranken optreden, vol* 
gens Cockeriil als gevolg van een bezoek in Aug. 1891 aan Beau* 
vais gebracht, waar groote gaanderijen versierd met snijwerk van 
druiventakken. Morris gefrappeerd hadden. 

Was het aantal initialen voor de Kelmscott'press ontworpen en 
124 



gesneden groot, niet minder bedroeg het cijfer der omrandingen 
deels voor tekst, deels voor illustratie^ of titelafsluiting. In de zeven 
jaar van Morris' optreden als drukker werden in het geheel zes 
honderd vier en veertig teekeningen door hem ontworpen en ge^ 
sneden. Hoewel steeds de leiding in handen houdende had hij 
zich toch voor de illustraties als voor de zuiver omamentale ver^ 
sieringen medewerking van enkele kunstenaars verzekerd, wier 
aspiraties ook naar herleving der boekkunst uitgingen ; zoo teeken^ 
de R. Catterson^Smith o.a. eenige omrandingen voor The Earthly 
Paradise, maar zeker niet het minst heeft Morris' vriend Sir Edward 
Bume Jones er toe bijgedragen de geïllustreerde Kelmscott^uitga^ 
ven te maken tot wat zij geworden zijn. Waar Morris naar aanleid 
ding zijneromrandingen schrijft : «Hieromtrent wil ik alleen zeggen 
dat ik altijd mijn best deed de noodzakelijkheid in het oog te 
houden, mijn versiering een deel te doen zijn der bedrukte blad« 
zijde», daar vervolgt hij : «Ik moet er bijvoegen dat bij het teekenen 
van de prachtige en onnavolgbare houtsneden die verscheidene 
mijner boeken, en bovenal de Chaucer die nu zijn voltooiing 
nadert, zullen opluisteren ^) mijn vriend Sir Edward Bume Jones 
dit belangrijke punt nooit uit het oog heeft verloren, zoodat zijn 
werk ons niet alleen een reeks teekeningen geven zal, uitmuntend 
door schoonheid en verbeelding, maar ook een versiering zal vor^ 
men volkomen in overeenstemming met het gedrukte boek». 

Sloten zich Bume Jones' teekeningen voor de Chaucer^uitgave 
zoowel als die uit The Well at the Worlds End en anderen uit^ 
stekend bij zwaarte van lettertype en omranding aan, niet minder 
is dit het geval met Walter^Crane's drie en twintig illustraties voor 



O Dit dateert van 1895. 

125 



The Story of the Glittering Plain, met de teekeningen van C. M, 
Gere of die van A.J. Gaskin voor Spenser*s Shepheardes Calender, 
Alles wordt beheerscht door één machtig principe : eenheid in het 
boek te brengen, volmaakte harmonie tusschen inktkleur en papier, 
tusschen letterzwart, omranding en illustratie. En voor de door^ 
voering van dit beginsel was niets Morris te veel en te onbeduidend. 

Om goed papier te hebben liet hij het maken, perkament voor 
enkele speciaal^drukken betrok hij uit Rome, later uit Engeland, 
de boekletter, wij zagen het, ontwierp hij zelf, initialen en omran^^ 
dingen, hij maakte ze met onvermoeiden ijver, maar zelfs de lintjes 
om de ingebonden exemplaren vast te strikken, hij liet ze weven 
in kleur en breedte die hem goeddacht. 

En nu moge dit pretentieus schijnen, maar ieder die, in welk vak 
ook, ooit getracht heeft iets moois te maken, zal ondervonden 
hebben dat èn grondstoffen èn hulpmiddelen al zeer pauvertjes 
zijn, dat in de meeste gevallen slechts slecht materieel, leelijke 
vormen en kleuren in den handel verkrijgbaar zijn, geen wonder 
dus dat Morris, waar hij het boek als kunstwerk weder in eere 
wilde herstellen, hij van meet af aan, de factoren die tot samenstel^s 
ling er van bijdroegen, aan het door hem voor oogen gestelde 
doel moest doen beantwoorden. 

De vraag of Morris' streven ons bruikbare voorbeelden tot na^ 
volging heeft gegeven^ is zeer verschillend beantwoord en verdient 
misschien wel eenige toelichting. Laat ons eerst vooropstellen, dat 
het slaafs navolgen van welk voorbeeld, hoe goed dit ook zijn 
moge, steeds weinig resultaat zal opleveren zoowel voor dengeen 
die het doet, als voor hem die de namaak aanschouwt, beiden 
komen niets verder, geraken eer van de wijs. 

In zijn boekje, herdruk der lezing in het museum Plantijn ge^ 

126 



houden, citeert de heer Emmanuel de Bom de meeningen dienaan«: 
gaande van de heeren J. W. Enschedé en L. Simons. De eerste zegt 
van Morris* boeken, het zijn: »mooie, dure, ik durf gerust zeggen 
onbruikbare boeken. Zij mogen gezien en bewonderd, maar kunnen 

niet meer gelezen worden», «Zij zijn onbruikbaar, zegt hij 

omdat ze, zij het ook hier en daar gewijzigd, willen herhalen het 
boek van 1500. De Kelmscott^^boeken zijn in hun wezen een uitere 
lijke navolging met een moderne weergeving van vroegere opp 
vattingen. Aan het gevaar, dat de historische bestudeering van 
kunstuitingen oplevert, heeft Morris, bij al zijn vooruitstrevende 
denkbeelden, zich in het boek niet kunnen onttrekken; ik bedoel 
aan de begripsverwarring tusschen schijn en wezen». 

De heer L. Simons schreef in de Gids van Januari 1897 o. a. : 
«De vindingrijkheid van Morris als omamentist was niet ruim 
genoeg om groote verscheidenheid mogelijk te maken. Buiten 
cirkellijn en blad is hij nooit in zijn randversiering gekomen. Een 
enkel doorbladeren van Walter Crane's Fairie Queene toont niet 
alleen Crane's superioriteit in vinden en verbeelden, 't doet de 
armoe van Morris' eigen werk in dezelfde lijn schier al te spre^ 
kend voelen. Ook komen er andere bedenkingen rijzen : de kracht^: 
verhouding, de vormeenheid van rand en middelvlak zijn niet 
altijd zuiver gehouden. Versierde hoofdletters, op twee pagina's 
opeen gehoopt, doen soms het zetsel rammelen. Met het laatste 
gedrukte deel, den Chaucer in de Chaucer»type. met één exem^s 
plaar in den Golden^ïtype, en een derde in Troysstype zou, — 
voelen wij — onze collectie van Morris* typografie bijna volmaakt 
kunnen zijn. Want wat hij hierin volbracht heeft is allereerst een 
aansporing. De uitgaven, op handpapier op de handpers gedrukt, 
zij zijn te kostbaar ; het uiterlijk der meesten meer aansporend tot 

127 



bezien en bewonderen dan tot lezen, en in ons dagelijksch boek>» 
maken kunnen wij langs denzelfden langzamen en archaïschen 
weg nooit tot eenig resultaat komen». 

Op beide meeningen zou wel iets af te dingen zijn, maar het is 
hier niet onze bedoeling, en het zou trouwens in dit bestek te uit*" 
voerig worden, te trachten ze te weerleggen. Wij citeerden ze 
slechts als uitingen van hen die Morris* Kelmscott drukken geen 
prijzenswaardige, en bruikbare voorbeelden tot navolging vinden. 

Maar wij zeiden het reeds men moet ook geen voorbeelden 

navolgen, men moet trachten de beginselen na te gaan, te ontdekt 
ken, wat den maker geleid heeft zóó en niet anders te doen, de 
kern der dingen moet men opzoeken en hiervan profijt trekken in 
eigen arbeid. Men moet het goede en schoone nasporen in oude 
werkwijzen, in oude proeven van het ambacht en in nieuwe zoo 
het mogelijk is, en dit toepassen in aansluiting met de voorwaarden, 
die men zijn werk kan en wil stellen. 

Handpapier, handpersdruk, afzonderlijke initialen en versier 
ringen, zij zijn zeker te kostbaar voor menige uitgave, maar er zijn 
uitgaven die wèl een meer zorgvuldige typografische behandeling 
kunnen lijden; welnu late men daarbij dan eens zijn aandacht aan 
het drukwerk wijden, dat ook dit een fraai verzorgd geheel worde, 

maar hoe weinig geschiedt dit, hoe menig kostbaar prachts^ en 

plaatwerk ziet er nog armzalig als uiting van drukkerskunst uit. 

Dat echter Morris* beginselen voor navolging wel vatbaar zijn, 
bewijzen niet alleen de talrijke Engelsche drukkerijen als voorts 
bouwers der Kelmscott^ideeën opgericht, maar doet zoo menig 
Engelsch boek U zien, dat juist zonder extra versiering, zonder 
illustratie, zonder handpersdruk te zijn, er aardig, prettig, smaakt 
vol, kortom «verzorgd» uitziet. Het papier is niet akelig glad en 

128 



blauwachtig wit, dé letter niet spichtig en lang gerekt, neen, een 
lichte crême^kleur van pagina met een kloeke letter bedrukt, in 
goede verhouding van bladspiegel tot marges, en daarbij alsomslag, 
een aardig getint papier met goed geplaatsten titel ; het een bij het 
ander, een resultaat dat aangenaam aandoet. 

En al zien wij hier geen Chaucer^uitgave in terug, noch Godfrey 
ofBoloyne of The Glittering Plain, toch zijn wij overtuigd, dat wat 
Morris bereikte hetzij op de Chiswicki^press, of op zijn latere Kelm«: 
scott^drukkerij, wel degelijk hierop van invloed geweest is. 



« 



Wij hebben gemeend te dezer plaatse een biografische schets 
van Morris achterwege te moeten laten; in een bespreking echter 
van Morris als de man van het boek mogen wij niet verzuimen 
in het kort iets over het ontstaan der Kelmscott^drukkerij mede 
te deelen. 

Na zoo veel mogelijk zijn eigen geschriften verzorgd te hebben, 
na plannen in overleg met Bume Jones voor een geïllustreerde 
uitgave van The Earthly Paradise, was het omstreeks 1888 dat hij 
nieuw zijn aandacht aan het boek ging schenken. 

«Toen en gedurende het overige zijns levens had hij», zoo 
schrijft Cockerill in zijn reeds boven aangehaald werkje, «zoo hij 
niet van Hammerson afwezig was dagelijks verkeer met zijn vriend 
en buur Emery Walker, wiens inzichten omtrent dit onderwerp 
met de zijne overeenstemden en die bovendien een praktische 
kennis bezat van de boekdrukkerstechniek.» 

Sinds dien werd The House of Wolfings op de Chiswicks^press 
gedrukt en in het volgende jaar The Roots of the Mountains met 
een letter op oud^^Bazelsch type ontworpen, terwijl nauwkeurig 

9 129 



met de plaatsing van het zetsel onderling, en op de pagina rekei« 
ning gehouden werd. 

Kort daarop rijpte bij Morris plannen tot eigen drukkerij en 
deed hij een voorstel aan zijn vriend Emery Walker, die echter 
niet als deelgenoot wenschte op te treden maar wel zijn raadsman 
bleef. Begin 1890 ontwierp Morris zijn «Golden type» waarvan in 
Augustus reeds door Mr. Prince een aantal stempels gesneden 
waren. In Januari 1891 werd een woning gehuurd en Mr. William 
Bowden als zetter en drukker aangesteld, om later bijgestaan te 
worden door zijn zoon Mr. W. H. Bowden en een tij delijken helper. 
Aanvankelijk drukte men op één enkele handpers, in November 
1891 kwam er een tweede bij en later in Januari 1895 een derde. 

Verbaasd staat men, ziende wat met dergelijke hulpmiddelen, in 
onzen tijd meestal als langwijlig beschouwd, tot stand is gebracht 
in die zeven jaar, dat de Kelmscott^^press bestaan heeft. 

Reeds den 3en October 1897 moest Morris deze laatste illusie 
van zijn leven: het boek weer tot een kunstwerk te maken, zien 
eindigen, zeer zeker voor zich zelf overtuigd nog niet geheel hta 
reikt te hebben wat hij wenschte. 

Wat hij ons echter heeft nagelaten in de meer dan vij ftig uitgaven 
die zijne drukkerij verlieten, het is genoeg om in hem te waardeen 
ren den baanbreker en wegbereider, genoeg om zijn bedoeling te 
begrijpen en zijn inzichten te leeren kennen, waarop een iegelijk 
kan voortbouwen, naar zijn eigen gegevens, naar zijn eigen om^ 
standigheden, trachtende het boek weer te hergeven iets van zijn 
vroegeren luister, en het bedrijf van den drukker te verheflFen tot 
een vak, waarbij niet louter de techniek domineert, maar waarin 
gevoel voor schoonheid de leidende hand heeft. 
HILVERSUM Mei 1907 R. W. P. DE VRIES JR 

130 



IETS OVER SPITZERTYPIE 



i ^^^^-^B^-^^ oor de reproductie in druk van allerlei voor» 

I 



^ werpen, teekeningen, schilderijen en foto's 

^ komen eenige technieken in aanmerking, n.1. 

de fotogravure,de hchtdruk en de zincografie, 

/l>i( terwijl sinds kort de dikwijls zeer mooie 
resultaten opleverende intagliodruk zich bij 
genoemden aansloot, doch tot heden niet 
veel werd toegepast. De fotogravure staat in schoonheid en 
nauwkeurige detailweergeving bovenaan, zij wordt hoofdzakelijk 
gebezigd voor het reproduceeren van schilderijen; deftige pracht^ 
werken en kostbare platen worden uitgevoerd in deze techniek 
die door hare diepbruine kleur en den fraaien toon in de lichten bij 
uitstek voor dit doel geschikt is, maar door den hoogen prijs ook 
alleen daarvoor is te gebruiken. De lichtdruk geeft veel vlakkere 
en niet zoo fraaie beelden, in de details gaat dikwijls veel verloren, 
de omtrekken teekenen zich niet zoo scherp af, en de verschillende 
exemplaren vertoonen, vooral in het goedkoopere en dus niet 
zeer zorgvuldig uitgevoerde werk, dikwijls groote afwijkingen in 
kleur. De prijs van lichtdruk is niet zoo hoog dat die een ruimere 
toepassing in den weg kan staan, het bezwaar evenwel dat de 
druk der beelden niet tegelijk met dien van den tekst kan plaats 
hebben, werkt zeer belemmerend op het gebruik. De derde metho^ 
de, die der zincografie, splitst zich in twee soorten: de lijnzinco en 
de halftoonetsing. De eerste is uitsluitend te gebruiken voor zwarte 
en witeflfecten, de tweede eigent zich door het bewaard blijven der 
halftonen voor de reproductie van elke teekening of schilderij. 
Bij de halftoonetsing of autotypie vertoont het beeld geen 

131 



gesloten oppervlak, het is verdeeld door een zeer fijn netwerk in 
tallooze grootere en kleinere punten die in de donkere partijen 
zich verbinden en eerst in de allerdonkerste een geheel gesloten 
vlak vormen. Deze eigenaardigheid der autotypie maakt haar tot 
de minst volkomene der verschillende technieken, waarbij nog 
komt dat zij voor een goede uitvoering speciaal daarvoor gemaakt, 
met een gladde kalklaag overdekt papier vereischt. 

Toch heeft deze reproductiemethode verreweg het grootste 
gebruiksveld gevonden. Dit komt doordat de autotypie bij betrekt 
keiijk geringen kostprijs der clichés tevens het voordeel heeft op 
de boekdrukpers gedrukt te kunnen worden, tegelijk met den bege^» 
leidenden tekst. Hierdoor is de autotypie voor de gewone boek^ 
illustratie de aangewezen techniek en men maakt er een rijkelijk, 
dikwijls al te rijkelijk gebruik van, want niet alleen dat men tegen^ 
woordig zelfs de onbeduidendste afbeeldingenter illustreering van 
tijdschriften en boekwerken opneemt, ook voor de prenten in 
bladen en boeken wier papier zich hiervoor allerminst leent, kiest 
men de autotypie als reproductiemiddel. De autotypie is inderdaad 
onmisbaar geworden, zij is er altijd en overal, te pas ofte onpas, 
mooi of leelijk, een factor in ons leven. 

Reeds spoedig nadat de techniek der autotypie een zekere 
hoogte bereikt had, werd de behoefte gevoeld eene andere vers: 
deeling van de beeldoppervlakte te vinden dan de starre rechts: 
hoekig op elkander staande lijnen van het autotypische net. Het 
net toch was voor velen hinderlijk bij het beschouwen der beelden 
en bovendien bleek het een bezwaar te zijn bij het reproduceeren 
van voorwerpen waarbij het aankwam op groote juistheid en rijk:» 
dom der details. Allerlei proeven werden genomen, verscheidene 
vindingen werden gedaan doch geen van allen hield stand tegen^ 

132 



over de practijk. Het best bekend geworden zijn de zoogenaamde 
komrasters. 

Bij het komrastercliché vervalt het regelmatige netwerk geheel, 
in plaats daarvan komt evenwel een grond, bestaande uit kleine, 
onregelmatig gevormde vlekjes. Het komraster geeft, vooral in de 
fijnere soorten, wel een eenigszins grootere detailleering, maar toch 
voldeed het niemand, eensdeels doordat de korrel nog steeds voor 
zeer fijne details te grof bleek, anderdeels door de hardheid en 
doodschheid die de reproducties in deze techniek kenmerken. Of 
dit komt doordat in het komraster nog geen voldoende helderheid 
in de lichten kan worden bereikt, of dat de goede overgang tusschen 
donkere en lichtere partijen ontbreekt, kunnen wij in het midden 
laten, genoeg, de pogingen, hoe goed ook aanvankelijk geslaagd 
schijnend, bleken dra niet in de bestaande behoefte te voorzien. 

Bij de reproductie van een origineel met halftinten mag als 
eisch gesteld worden dat het wit volkomen wit schijnt en alle tinten 
van licht en donkergrijs tot zwart toe tot hun recht komen, en ook 
dat de omtrekken der voorwerpen scherp blijven en details niet 
of althans zoo weinig mogelijk verloren gaan. Aan geen dier voor«s 
waarden voldoet de autotypie volkomen, ook de in sommige 
opzichten betere komrastercliché niet. Het wit, zelfs in de beste 
autotypie, is nooit wit, een regelmatig net van fijne, zwarte puntjes 
ligt over de hoogste lichten. Hoezeer dit net het wit verduistert 
blijkt wel het beste hieruit dat het ontbreken van slechts één puntje 
in de volkomen heldere lucht van een landschap hinderlijk is, en 
bij de geringste beschadiging breken steeds verscheidene puntjes, 
vooral in de lichte partijen, waar ze het zwakste zijn. Bij de kornis 
rasterclichés staan de opstaande punten dichter bij elkaar dan bij 
de autotypie, bovendien zijn ze onregelmatiger verdeeld en geven 

133 



dus vooral in lichte, efFene partijen een nog minder bevredigend 
resultaat. 

Bij een autotypie blijven de scherpe omtrekken van het oor^ 
spronkelijk beeld niet zuiver. Dit vindt zijn oorzaak daarin dat 
bij de buiging der lijnen de rechte rasterlijnen niet kunnen volgen, 
dat dit het geval is kan ieder zien die een autotypie waarop een 
kromloopende,dunne zwarte lijn voorkomt, aandachtig beschouwt. 
De lijn zal onder de loup bezien, steeds gebroken schijnen. Men 
kan dit verschijnsel duidelijk waarnemen op onze afbeelding No. 
3, vooral wanneer men de lijnen ervan vergelijkt met de spitzer:^ 
typieaf beelding van dezelfde plaat. Door deze slechte overbreng! 
ging van omtrekken en lijnen gaan in de autotypie vele details 
verloren, evenals door het feit dat de details dikwijls te fijn zijn 
om zich in een herkenbare groep van punten op te lossen. 

Uit een en ander blijkt dat de autotypie, hoe geschikt ook als 
reproductiemiddel door de geringe kosten en den korten tijd voor 
de vervaardiging benoodigd, toch in geenen deele voldoet aan de 
hooge eischen die soms gesteld worden, ja, dat inderdaad de weten:; 
schappelijke waarde van de autotypie betwijfeld mag worden. 

Om aan die hooge eischen tegemoet te kunnen komen, moest 
een ander procédé worden gevonden. Tot voor korten tijd was 
alle zoeken daarnaar te vergeefs. Sedert is evenwel iets gevonden 
dat in vele opzichten den voorrang schijnt te verdienen boven de 
autotypie. 

De spitzertypie (dus genoemd naar den uitvinder, den bekenden 
duitschen schilder Emmanuel Spitzer) is een cHché vorm waarbij de 
tinten zeer ondiep zijn uitgeëtst, zoo ondiep dat het cliché geheel 
vlak schijnt, hoewel het beeld erop zeer duidelijk is te herkennen. 
Op het eerste gezicht schijnt het den drukker, gewoon als hij is 

134 



slechts met vrij diep geëtste clichés te werken, bijna onbegrijpelijk 
dat met zulk een uiterst vlak cliché goede drukken kunnen gemaakt 
worden, waarbij niet alleen wit en zwart, maar ook alle tusschen^ 
tinten goed tot hun recht kunnen komen. 

Hoe zulk een cliché gemaakt wordt doet hier niet ter zake, wij 
hebben slechts te spreken over de bruikbaarheid ervan en over 
het betere of mindere resultaat in aesthetischen zin dat met deze 
clichés in vergelijking met de autotypie te bereiken valt. 

De spitzertypie onderscheidt zich in afdruk van de autotypie: 
lo doordat zij geen, met het bloote oog zichtbaar raster vertoont 
en 2o dat de hoogste lichten bijna volkomen wit blijven. 

Hoe gunstig de spitzertypie hierdoor ook moge afsteken tegen 
haar oudere zuster de autotypie, toch heeft zij niet alle voordeelen 
aan haar kant. 

Bij het beschouwen van eene rijke collectie spitzertypiën, ware 
meesterdrukken die niet zoo door eiken boekdrukker kunnen 
nagemaakt worden, vonden wij er toch verscheidene onder die een 
niet geheel bevredigenden indruk maken. Het is als of de levens 
digheid der autotypie die ontstaat doordat onder het net overal 
de witte papierkleur zichtbaar is, aan de spitzertypie ontbreekt. 
Kan het zijn dat de tallooze zeer, zeer fijne puntjes, onzichtbaar 
voor het bloote oog, de blankheid van het papier, behalve in de 
hoogste lichten, geheel wegslaat en dientengevolge het transpa^^ 
rante dat de goede autotypie in zoo hooge mate kenmerkt, aan 
deze drukken ontbreekt? De druk der spitzertypie heeft iets dofs, 
iets levenloos dat haar minder welgevallig maakt voor het oog. 
Daarentegen geeft zij de fijnheden van het origineel zoo getrouw 
weer dat geen detail schijnt te ontbreken, zij detailleert inderdaad 
scherper dan de lichtdruk. Het wil ons dientengevolge schijnen 

135 



dat de spitzertypie daar de voorkeur verdient waar het er op aan^ 
komt eene reproductie te geven van hoogste zuiverheid, of waar 
men te doen heeft met zeer contrastrijke, vooral veel lichte partijen 
bezittende origineelen. Zoo zal men geteekende portretten veel 
natuurgetrouwer kunnen weergeven in spitzertypie, daarentegen 
zullen schilderstukken dikwijls minder goed slagen. Metalen voor^ 
werpen met scherpe reflexen zullen meer indruk maken in de 
nieuwe techniek dan in de oude, voorwerpen als bijv: cartonnages, 
hoeden, schoenen en dergelijke evenwel schijnen meer de autotypie 
als vermenigvuldigingsmedium noodig te hebben. 

Onder de afbeeldingen in ons bezit is een druk naar een foto^ 
grafie, voorstellende een groote groep menschen met een grauwe 
muur als achtergrond. Zij het nu door het vele grauw dat in dezen 
druk voorkomt, of door het ontbreken van felle lichten en diepe 
zwarten, zoo veel valt in elk geval te constateeren dat deze groep 
in spitzertypie uitgevoerd zeer slecht voldoet, hoe fijn de details 
ook zijn, en dat hier een minderwaardige reproductie is gegeven 
van een naar alle waarschijnlijkheid goede foto. Eenige kleine por^ 
tretjes op een anderen druk daarentegen tintelen van leven, zij 
hebben dit te danken aan de fraaie en sprekende contrasten in de 
oorspronkelijke foto's aanwezig. Een gewasschen teekening, waars^ 
schijnlijk op origineele grootte gereproduceerd, vertoont al de fijne 
kleurschakeeringen van het oorspronkelijke stuk, gerust mag men 
hier spreken van een facsimile, zoo getrouw geeft het zelfs de 
gevoeligste tinten weer, hier staat inderdaad de spitzertypie boven 
elke andere methode. Dit zelfde is het geval bij twee reproducties 
van krijtteekeningen die wonderbaar mooi zijn van tint. Minder 
mooi daarentegen is de reproductie naar een geschilderd portret, 
hoe nauwkeurig ook gereproduceerd, voelt men dat hier niet in de 

136 




Afbeelding 1 
Studiekop — Spiliertypie 



Afbeelding 2 
Atelier — Spitzertypie n;iar fotogralie 



Atelier — Autotypie naar fotografie 



Afbeelding ï 

Reproductie naar teek en ing van Rem brandt 

Spitzertypie naar lichtdruk 



Afbeelding 4 
Moederen kind — Fotografie 
Spitzertypie naar intagliodruk 



Moeder en kind — Fotografie 
Autotypie naar intagliodruk 



At beelding 5 
Kruik — Spitzertypie naar fotografie 



verste verte het origineel is nabij gekomen, vooral de donkere par^ 
tijen zijn dood en vlak, de levendigheid die de autotypie behouden 
zou hebben is volkomen te loor gegaan. Zoo zouden wij kunnen 
doorgaan de schoonheden te wijzen van enkele, de gebreken te 
noemen van andere reproducties, waarbij het welslagen alleen 
schijnt te schuilen in den meerderen of minderen contrastrijkdom 
der origineelen, alleen willen wij nog noemen eene serie van zilver^ 
munten die het beste overtreffen wat op dit gebied door autotypie 
wordt geleverd en alleen door eerste kwaliteit lichtdruk kan 
worden geëvenaard. Het metaalkarakter, het reHef is uitstekend 
in deze drukjes bewaard gebleven, hier is de spitzertypie verreweg 
het beste drukprocédé gebleken. 

Behalve voor eenkleurige clichés is de spitzertypie ook aange^^ 
wend voor vierkleurendruk en hierin schijnt wel een groote toe«« 
komst voor deze techniek te liggen. 

Zoo geleidelijk en zacht als hier de tinten in elkaar vermogen 
over te vloeien doen zij het bij den autotypischen drie^ of vierkleu* 
rendruk toch bij langena niet. Altijd stoort daar het raster met zijn 
eeuwige kleine zeshoekjes, hierzietmen daarvan niets. Ookschijnen 
de kleuren meer neiging te hebben tot gebrokenheid, zij zijn niet 
zoo helder als in den gewonen dries: of vierkleurendruk, maar daar^ 
entegen veel natuurlijker. Een goede spitzertypie^vierkleurendruk 
lijkt wel het hoogste wat in kleurendruk bereikt kan worden. 

Hoewel het minder in het kader van dit boek past, willen wij 
toch nog in het kort iets mededeelen over de ervaringen die wij bij 
het drukken van spitzertypiën maakten. De clichés zijn gemakkelijk 
toe te stellen, daar het eenigszins met dun zijdepapier bijplakken 
op de legger van de niet volkomen goed uitdrukkende gedeelten 
voldoende is. Onder het cliché mogen de spitzertypiën niet toege^» 

137 



steld worden. Een groot bezwaar bij het drukken is evenwel 
de inktgeving. Een spitzertypie vraagt zoo weinig inkt dat de 
schraalste inkttoevoer bijna reeds te veel is, het gevolg hiervan is 
dat bij niet volkomen juist gestelde inktgeving de zeer vlakke 
clichés oogenblikkelijkvolloopen en een pikzwarten druk opleven 
ren. Dit is tevens de oorzaak waardoor spitzertypiën niet tegelijk 
met den tekst of zelfs met de toch ook niet veel inkt vragende auto^ 
typiën gedrukt kunnen worden. De spitzertypie eischt gedurende 
de geheele oplaag de allemauwlettendste zorg van den drukker, 
kan die niet gegeven worden, dan behoeft men niet te rekenen op 
een gunstig resultaat. 

Resumeerende kunnen wij ons oordeel over de spitzertypie in 
deze woorden samenvatten: zij beteekent zeer beslist een vooruit^» 
gang op het gebied der chemigrafie, voor enkele doeleinden 
schijnt zij als aangewezen, doch met uiterste zorg moet bij de 
keuze tusschen autotypie of spitzertypie gewikt en gewogen wor«ï 
den welke techniek de voorkeur verdient en bij den druk treden 
bezwaren op die het gebruik der spitzertypie zeer dikwijls zullen 
verbieden. 

Bij dit artikel hebben wij, vrij wel buiten verband met den tekst, 
eenige afdrukken in spitzertypie gevoegd, terwijl wij tevens ter 
vergelijking enkele autotypiën op de zelfde grootte, naar de zelfde 
origineelen daarnaast plaatsten. De lezer kan zich met behulp 
hiervan zelf een oordeel vormen. 
WATERSGRAAFMEER B. MODDERMAN 



>. ,.V^_v^ 



138 



LITERATUUR«=OVERZICHT 




^ ^^^^^^^^p\ iezen is een geestelijke werkzaamheid, waarbij 
"^ ^ iemands subjectieve voorkeur uit den aard der 

zaak naar voren komt. Ik meen daarop te moes» 
ten wijzen hier in den aanvang van dit liters 
ratuuri^overzicht, omdat op het overzicht in 
den vorigen jaargang van deze publicatie de 
OiC^AT^CTlfejiSJc:^ aanmerking gemaakt is niet volledig geweest 
te zijn. Die aanmerking is volstrekt juist, om de eenvoudige reden, 
dat naar volledigheid toen niet gestreefd werd en ook nu niet weer 
wordt. Zuiver wetenschappelijk beschouwd is dit literatuur:«over*s 
zicht onnoodig. De jaarlijksch verschijnende internationale Wu 
bliografieën van Hortzschansky en van Jellinek (overleden te 
Mauer^sOehling 9 maart 1907 in den ouderdom van 31 jaar) zijn 
ruim voldoende om in de toekomst de noodige gegevens te ver^ 
schaffen voor de kennis van hetgeen thans in de boekdrukkerij 
omgaat. Het is ten eene male onnoodig, gesteld dat het al mos: 
gelijk ware, te trachten naast die uitnemende bibliografieën nog 
een derde saam te stellen en die te bezwaren als ballast met de 
talrijke onbelangrijke tijdschriftartikelen der verschillende vak^: 
organen, onbelangrijk voor dit jaarboek, deels omdat zij zuiver 
technische onderwerpen bespreken, deels omdat de werkelijke en 
waarachtige kijk op de boekdrukkunst, ook objectief, veelal als met 
de voeten getreden wordt. Dergelijke beschouwingen leidden er 
destijds noodwendig toe eclectisch te werk te gaan en waar een keus 
gedaan wordt, is een subjectief oordeel niet te vermijden niet al^ 
leen, maar is ook volledigheid in den zin van een bibliografie of 
van een critisch^bibliografisch overzicht uitgesloten. Daarom zij 

139 



er op gewezen, dat ook dit overzicht desbewust onvolledig is. 

Niettemin is het onvollediger dan gewenscht is. Hoe komt één 
persoon te weten, wat er in de wereld verschijnt, wat er gedrukt 
wordt ook aan prijscouranten, reclamekaartjes en prospectussen, 
die, vandaag verspreid, morgen reeds niet meer te vinden zijn, 
meer nog, hoe krijgt hij ze onder de oogen om zich door autopsie 
een appreciatie te kunnen vormen? Het is zelfs onmogelijk te bereide 
ken voor Amsterdam alleen; niet heel veel meer van dien aard zag 
ik dan hetgeen winkeliers bij mij in de brievenbus mijner woning 
Heerengracht 68 wierpen. Dat in die door het publiek niet gewaar^s 
deerde smoutjes inderdaad boekkunst neergelegd kan zijn, bewijst 
het artikel van den heer S. H. de Roos in dit deel. Moge daarom 
ieder die belang stelt in dit jaarboek, zijn streven waardeerende, 
mij helpen in het verzamelen van materiaal en mij ook toezenden, 
die waardelooze, ongeachte eendagsvliegen, waaronder toch inder^s 
daad door letterkeus, door zetwijze, door verdeeling, door ver«s 
houding of door kleurcombinatie iets kan wezen, dat staat boven 
het gewone peil en bespreking verdient. 

Uit dat uit dien hoofde onvolledige materiaal dan is een keuze 
gedaan, maar bij het doen dier keuze mocht ik mij niet alleen en 
uitsluitend laten leiden door subjectieve opvattingen. Er is in 1906 
in ons land een zuivere boekdruk»publicatie gedaan, die niet nagelat^ 
ten mag worden in dit overzicht genoemd te worden, al deed ik dat 
liever om verschillende redenen. Het Rembrandt album van de 
firma Joh. Enschedé & Zonen te Haarlem heeft te veel animositeit 
gewekt en is te heftig afgekeurd door dr Jan Veth, Willem Maris, 
Neuhuys, Jozef Israels, dr A. Bredius, bijkans unaniem door de 
Pers en in een praeadvies aan den Gemeenteraad door het Dage* 
lijksch Bestuur van Amsterdam dan dat er over gezwegen mag 

140 



worden. De afkeurende critiek bewoog zich in hoofdzaak in de 
overweging, dat het vierkleurendruk^procédé te onvolmaakt is om 
Rembrandt^schilderijen naar behooren te facsimileeren, en slechts 
één persoon was er, die de fout elders zocht, nl. de heer Schötteln^ 
dreier (wiens judicium ik echter niet gelezen heb). 

Het is bijzonder moeielijk een kleurendruk te keuren en uit het 
bereikte resultaat te zien, of en zoo ja in welke kleurenplaten fouten 
gemaakt zijn, of de inktverdeeling, of de diepetsing goed is geweest, 
kortom of bereikt is dat, wat bereikt kan worden. Het wil mij 
toeschijnen, dat de roode platen beslist onvoldoende geetst zijn 
door iemand, die niet voldoende kijk op kleuren heeft (De juiste 
heid aanvaardende eener circulaire der Rembrandts^commissie heet 
hij L. Hagedoom). Maar tegenover dezen indruk, waar toe geen 
bewijs kan worden bijgebracht, staat het onwedersprekelijke feit, 
dat de druk onvoldoende is. Op 1 januari 1907 waren er bijkans 
33000 albums d.i. dus rond 195000 platen verspreid. Dat daar^ 
onder vele mingelukte afdrukken voorkomen, is duidelijk. Ik heb 
mij echter een meening gevormd in het heetst van de polemiek, 
toen een mij onbekende colporteur mij een exemplaar trachtte te 
verkoopen. Aan colportages^exemplaren zijn geen fouten; dat zijn 
de beste van een oplaag. Dat exemplaar vertoonde register^^fouten 
en ik maakte toen de sedert niet gewijzigde conclusie, dat aan de 
artistieke mislukking van het Rembrandt album niet de schuld had 
het procédé, maar wel de firma Enschedé, die als zincografen ver^ 
moedelijk, maar als drukkers blijkbaar te kort zijn geschoten, ge^ 
geven de stand der moderne typografische reproductie^techniek. 
Trouwens het op de firma gereed gemaakte glasbiljet voor het 
Album is reeds voldoende om te zien hoe ver de op duitsche vooras 
beelden geinspireerde typografie van Rembrandt afstaat. 

141 



Het schrijven van deze alinéa'sheeft mij moeite gekost, ongaarne 
als ik krachtens famiUe verwantschap wil afkeuren het werk van 
de firma Joh. Enschedé & Zonen te Haarlem. Liefst hadikgezwe^ 
gen, maar daar dit Album in 1906 zonder twijfel de meest saillante 
uiting is geweest van onze nederlandsche boekdrukkunst, was het 
volstrekt onmogelijk de publicatie voorbij te gaan en, er over schrijd 
vende, moest ik als eerlijk man mijn geargumenteerd oordeel zake^ 
lijk, maar ook zonder opzettelijke scherpheid, op papier brengen. 

De tweede vermeldenswaardige gebeurtenis in de nederlandsche 
boekdrukkerij«:wereld is het in den handel brengen door de Letter^» 
gieterij «Amsterdam» voorheen N. Tetterode van de Cheltenham, 
door die gieterij in de r onderkast gewijzigd, en jammer genoeg 
verdoopt in Moderne Elsevier. De Cheltenham, een amerikaan^ 
sche letter, ontworpen door Bertram Grosvenor Goodhue voor 
Lewis Ingalls Kimball van The Cheltenham press met de bedoeling 
een leesbare boekletter te construeeren, heeft hare eigenaardigheid 
in bijzonder lange opgaande stokken, waardoor b.v. het oog van 
de augustijn nadert tot dat, wat gemeenlijk de dessendiaan romein 
vertoont. Dit beginsel als iets nieuws uiteengezet in een reclame** 
boekje der gieterij in september verspreid, is bij onderzoek geble^ 
ken niet alzoo te zijn; in 1551 had Oporinus te Bazel reeds een 
parijsche kanon(?) romein, die hetzelfde verschijnsel laat zien. 
De letter is mij in het gebruik niet medegevallen, d.w.z. zij stelt 
dwingende eischen aan het wit en aan het gebruik van hoofd* 
letters, die door haar betrekkelijke grootte opmerkelijk hinderlijk 
kunnen zijn voor een rustig deugdelijk aspect van het zetsel. Het 
artikel Wat onze reizigers alzoo op reis hooren in de Typografische 
mededeelingen van maart 1907 is uit den hoofde het aankijken 
waard. Uitvoerig besprak R. W. P. de Vries Jr. deze letter in de 

142 



Groene Amsterdammer en ik zelf gaf rekenschap tot welke typograss 
fische gevolgen het gebruik van deze letter voert in de typografische 
toelichting achter het Bilderdijk gedenkboek van de firma Höveker 
& Wormser. Volledigheidshalve zij die uitgaaf bovendien geme<s 
moreerd als een poging een equivalent te vinden voor de cursief, 
die tijdens den druk van die publicatie nog niet verkrijgbaar was 
en om de versiering door koplijsten en sluitstukken, die werkelijk 
moesten aansluiten en aanpassen aan den spiegel. Deheerjac. Ph. 
Wormser heeft daarin een inderdaad zeer loffelijk resultaat bereikt. 

De moeielijkheid een gesloten spiegel te formeeren met prenten 
van verschillende breedte, leidde tot een eigenaardige oplossing 
in het BalUhoek van Nieuwenkamp. Ik volg hier, wat ik dienaan:» 
gaande schreef 12 mei 1906 in Uitgever &. Debitant. «Het boek 
is groot^quarto^oblong (32 X 38.7 cM.), elke bladzijde bestaande 
uit 50 regels plat gezette dessendiaan over twee kolommen ver^^ 
deeld. Die kolommen zijn niet even breed, wordende deze in 
hoofdzaak bepaald door de breedte der boven in den spiegel 
gedrukte autotypieën, evenals de tekst donkerbruin. Daarmede 
bleef gehandhaafd het verband tusschen tekst en prent. Slechts is 
van dit juiste beginsel afgeweken bij smalle auto's, die aan den 
buitenkant van den spiegel gebracht zijn. Hoofdregels en initialen 
zijn in rood gedrukt; de regel vullingen daarentegen niet, en als 
gevolg daarvan zijn èn de initialen èn de regelvullingen storend, 
omdat de eerste zich niet vereenigen met den lettertekst, wat zij wel 
moesten doen en de laatste zich juist in tegenovergestelden zin 
gedragen, wat niet in de bedoeling lag. 

«In weerwil dat het boek getuigt van eigen kijk en overleg, is 
het geenszins te roemen. Het zetwerk is slecht. De gekozen vette 
grotesk mag niet met pasjes behandeld worden, terwijl de snee 

143 



van dit schrift met haargroote oogen en korte stokken noodzakelijk 
interlinie vereischt. Evenmin is er zorgvuldig uitgevuld. De bekende 
witte kronkelingen, die zich over den spiegel van boven naar 
beneden slingeren, zijn in groot aantal aanwezig; de woordbeelden 
vereenigen zich niet en de regelbeelden vermengen zich wel met 
elkaar. De niet genoemde zetterij had met dezelfde boekletter 
tegen denzelfden prijs veel beter werk kunnen leveren». 

De kolombreedte telkens afhankelijk te maken van de ingezette 
prent is voorzeker een opmerkelijke poging de decoratieve en de 
organische eenheid van den spiegel te bewaren, al is, door andere 
omstandigheden, het eindresultaat minderwaardig geworden. 

Bibliografisch behoorden de namen Nieuwenkamp en Veldheer 
bij elkaar als brengers van een nieuwe boekversieringskunst in ons 
land. Beiden woonden zij in het «roode dorp» te Haarlem, eigenaar:? 
dig genoeg in de onmiddellijke nabijheid vaneen Lourens Coster 
straat, één dier moderne troostelooze straten van den zooveelsten 
rang, waarmede speculatiezucht onze steden en ons landschap on^ 
herstelbaar bederft. Zij vonden in den kloeken, krachtigen, durven^s 
den uitgever J. K. Tadema van de Erven F. Bohn een uitgever, 
die hen hielp en de Oude hollandsche steden aan de Zuiderzee ( 1 897) 
waren het gevolg hunner samenwerking. Van een gelijksoortige 
opvatting geeft blijk een boekje over Bergen, dat Veldheer bij 
Van Looy deed verschijnen; ook hier op elke rechter bladzijde 
een houtsneeafbeelding en daartegenover de tekst. Ergo is zeer 
streng volgehouden het duale beginsel van eenheid der tegenover 
elkander liggende bladzijden; het is ook tot klaarheid gebracht in 
de margeverdeeling, maar niet voldoende. Elke tekst vangt aan 
met een witte initiaal die, dunkt me, beter had kunnen passen in 
corpus met het aansluitende zetsel. Dat dit zetsel niet fraai is, 

144 



mag niet ten grief strekken; de regels zijn daartoe aanzienlijk veel 
te kort. Er is zelfs toevlucht genomen tot spatieeren. Maar overi^? 
gens is dit boek als grafische, ook als typografische uiting wel 
geslaagd; het is, op hoUandsch papier, gedrukt onder toezicht van 
den auteur op een niet genoemde drukkerij en deze drukkerij heeft, 
zoover aan de eischen van den graveurs^auteur te voldoen waren, 
daaraan inderdaad voldaan. 

Om in de behoefte aan voorbeelden voor zetter en drukker te 
voorzien werd gepubliceerd de eerste aflevering van een verzame* 
ling Practische modellen voor zetter en drukker, een zeer leerzame 
collectie om in elk opzicht (letterkeus, verhouding; zetwijs, kleur* 
geving, enz.) metterdaad te toonen hoe niet gedaan moet worden. 
Deze onderneming kan slechts artistiek onheil aanrichten, tenzij 
zij afschrikwekkend werkt. 

Van de gehouden typografische wedstrijden kan slechts genoemd 
worden die van Graphicus, omdat de inzendingen daarvan door mij 
in originali gezien zijn. In aanmerking genomen het mingelukkige 
maar voorgeschreven materiaal heeft de prijswinner Joh. J. Herzog, 
van de firma Joh. Enschedé & Zonen te Haarlem verdienstelijk werk 
geleverd ; van een zeer eigen opvatting gaf blijk de inzender, schuil 
gaande onder het motto «Ecce homo», wiens ontwerp afgedrukt 
is in Graphicus van november 1906. 

Nederlandsche boekdrukkerijen gaven dus, voor zoo ver ikheb 
kunnen nagaan, zoo als gewoonlijk zeer middelmatig werk. Wat 
bovendien nog goed bedoeld was, werd onvoldoende uitgevoerd. 

In het buitenland daarentegen werd hier en daar wel één en ander 
gedrukt, waarop dergelijke appreciaties niet van toepassing zijn, in 
het bijzonder in Noords? Amerika. Van daaruit bereikten mij twee 
uitgaven, die ook nog later om hun inhoud besproken moeten 

10 145 



Hete cnds "PRINTING," an essay byWaiiam Morris 
and Emery Walker, reprinted &om "Arts and Crafts 
Essays by Members of die Arts and Craics ExhïI»tïon 
Sodety." Designed, printed in the Village Type, and 
bound by Fred. W. Goudy and Will H. Ransom-at the 
VÜlage Press, Park Ridge, Illinois, ia the numth o£ 
Augti^ 1903- ifSOf 231 copies, (200 £oT sale), dus is 
numher iM Published & för sale by the Village Ptess. 



Impressum van Morris' Printing 



worden. De eerste is een zeer uitnemende herdruk van het weU 
vermaarde opstel over drukkunst van WiUiam Morris en Emery 
Walker. Het hiervoor vertoonde facsimilé van het impressum 
geeft voldoende de beteekenis weer, waarbij ik de aandacht vestig 
op de verkeerde plaatsing van de aanhaling in den eersten regel. 
De andere is The american manual of typography, dat behalve in 
overtalrijke modellen, tevens laat zien, welke effecten met papier 
bereikt kan worden, elk der viers^eni^twintig hoofdstukken, met 
behoud van dezelfde romein en van dezelfde zetwijs op een onder^» 
scheidene soort of kleur papier gedrukt zijnde. 

InGöteborggafWaldemarZachrissonmetdennieuwenjaargang 
van zijn Boktryckeri' Kalender en de vervolgnummers van zijn 
Wezatas Manadshafte weer treffelijke voorbeelden van eigen prac^ 
tischen kijk op het moderne boek. De Kalender, ditmaal gezet uit de 
Nordische Antiqua van Genzsch & Heyse met zeer veel indivi^ 
dueele, goed harmonisch gekleurde versieringen en initialen, ook 
ditmaal weer van Fröken I. Christofferson, bewees metterdaad de 
mogelijkheid in den boekdruk een modus vivendi te vinden tus^ 
schen de plat^^ordinaire fabrieksnijverheid en de onmaatschappes» 
lijke denkbeelden van hen, die in het bedrukte blad papier slechts 
zien een schoonheidsvoorwerp, zonder daarbij rekening te houden 
met de bestemming als leesobject. Zeer bijzonder zij gewezen op 
deze versieringen, als een uitnemend geslaagd streven den oud^s 
scandinavischen, dus genoemden «almoge» stijl der weefkunst als 
vlakornement toe te passen op de boekversiering. Het wordt hier 
daadwerkelijk aangetoond, dat deze motieven, hoewel oorsprong 
keiijk bestemd krachtens het bestemde materiaal in plooien en 
vouwen gezien te worden, zich uitnemend leenen tot decoratieve 
vulling van het blanke papier in, boven en onder het zetsel. 

147 



Fransche boekdrukken zag ik bijkans geene. Onder die weinigen 
mag echter wel genoemd worden het kerstnummer van de Illustta' 
tion; er komen daarin voor een paar pagina^s, die in opvatting, 
dat eigenaardig cachet vertoonen, dat Frankrijk immer vooraan 
heeft doen staan, hoewel ze technisch niet superieur en in teeke^ 
ning niet volkomen geslaagd zijn en ontsierd worden door de 
door mij veroordeelde typografische burijnletters ; de typografische 
reproducties in kleur naar potlood:» en rood^^aard teekeningen van 
Antoine Watteau zijn niettemin onberispelijk. 

België gaf ook nu weer eenige boekjes, welke goede, hoewel 
ditmaal niet superieure voorbeelden zijn van de brusselsche rich^ 
ting: de redevoeringen van Edmond Ficard en van Paul Odet, 
uitgesproken bij gelegenheid eener boekententoonstelling te 
Ostende, en den catalogus van een internationale tentoonstelling 
van reproductive kunst, te Brussel gehouden. Ziehier wat ik over 
dezen catalogus schreef in het Tijdschrift voor boeh en bibliotheek" 
wezen (1906 p. 141): «Toen in februari 1896 de brusselsche 
Cercle d*études typographiques door eenige drukkerspatroons in 
het leven geroepen werd, bestond misschien reeds dadelijk de 
hoop, dat hier een middelpunt gesticht was, waar kracht van zou 
kunnen uitgaan in de internationale strooming der typografische 
boekkunstbeweging. De oprichting van de ^nna/escfer/mpn/nene 
door de drukkerij Leempoel te Brussel in december 1901, onder 
redactie van Émile Lefebvre, hielp daaraan mede en zoo gelukte 
het aan dezen kring gaandeweg te ontwikkelen een eigenaardige 
richting in typografischen druk, welke zijn drukken een eigen 
plaats doet innemen. Die brusselsche richting is individueel, hoe^ 
wel zij verwant is aan de fransche, zooals die door Peignot te Parijs 
voorgestaan wordt en het is daarvan, dat deze catalogus de zeer 

148 



DEN SVENSKA 
BOKUTSTYRSELNS FIENDER 

Föredrag vid AUm. Sv. Boktryckareföreningens 
möte i Norrköping 1906 




om vi alla veta, voro de första böckema, irn» 
kunablema f öre ar 1 500, verkliga konsti* 
verk, hvilka stodo fiillt i jamnhöjd med de 
klassiskamasterverken inom malarekonst, 
skulptur och arkitektur. Huru bokens ut^ 
styrsel genom de allt större fordringame 
pa tillganglighet för afven de mindre be^ 
medlade under arhundradenas lopp blifvit 
allt torftigare och torftigare skuUe vid detta tillfalle — huru itiK 
tressant en sadan uppgift an vore — taga allt för lang tid att 
relatera. Nog af, vi hafva nu kommit till ett stadium, som jag 
hoppas ma vara den sista stationen pa utförsbacken, och det 
torde darför vara nyttigt att söka utforska orsakema till var 
svenska bokutstyrsels nuvaranda laga standpunkt. 

Tramstallandet af en vacker och gedigen bok kostar obetyd^ 
ligt, om ens nagot mera an framstallandet af en ful och tarflig. 
God smak, goda insikter och standig öfiiing aro lika nödvandiga 
egenskaper för framstallandet af en korrekt utstyrd bok som för 
hvarje annat konstnarligt arbete. 

Jag viU har genast förutskicka att jag med bokutstyrsel icke 
menar sattet att med granna ornament, figurer, initialer, öfveri^ 
stycken o. d., hvilka icke sta i harmoni med utstyrseln i öfrigt, 
behanga och darigenom ofta till sitt utseende totalt fördarfva en 
bok. Med uttrycket »bokutstyrsel» f örstar jag sattet att anordna 



Pag. uit Boktryckeri kalender 1905*1906 Göteborg. Wald. Zachrisson 1907 



bijzondere kenmerken draagt o.a. door den bruinen inkt van den 
teksten de licht staalblauwe kleur deromementatie,de ordonnantie 
der sierstukken en de keuze van het smalle formaat?». 

Met uitzondering van Duitschland bereikte mij uit andere cuU 
tuurstaten geen drukwerk, dat uiterlijk een bijzonder aspect laat 
zien. Duitsche artistieke d. w.z. artistiek^duitsche typografie daaren:^ 
tegen zag ik wel, meer dan ik wel wilde, want in aanmerking 
nemende de overwegende beteekenis, die de germaansche druk^ 
nijverheid heeft verkregen voor de onze, is het gevaar allerminst 
denkbeeldig, dat die artistieki^duitsche voorbeelden op onze druk^ 
kerijen een nadeeligen invloed oefenen; bewijze o.a. het reeds 
geciteerde glasbiljet van het Rembrandt album en sommige voor^ 
beelden in Graphicus, Duitsche kunst is ons niet sympathiek en 
wij moeten er voor waken, dat zij ons dat ook niet zal worden in 
de toekomst. Werkelijk goede duitsche typografie is geschikt voor 
landgenooten; in Nederland zijn gelukkig nog personen, die de 
Secession of hoe die germaansche richtingen meer mogen heetèn, 
ronduit wansmaak noemen. Beoordeeling van drukwerk, dat zoo 
zeer — wat daaraan ten deugd strekt — het nationale voelen tot 
uitdrukking brengt, is daarom uitermate bezwaarlijk, als een ge:» 
meene basis ter waardeering niet alleen ontbreekt, maar zelfs in 
een andere, dat is in de fransche richtlijn ligt. 

Behoorlijke duitsche handelsdrukwerken noch duitsche boeken, 
die de boekhandel omzet, zag ik weinig, daarentegen meer publi» 
caties over typografie, welke mede als een schoonheidsuiting 
bedoeld zijn, in de eerste plaats, die van de lettergieterij Genzsch 
& Heyse te Hamburg. Haar Bunte Blatter bleven zich bewegen 
in dezelfde richting, aangeduid in laatste deel van dit Jaarboek 
(p. 152); het halve eeuwfeest der gieterij gaf aanleiding tot het 

150 



gesellschaft^pOr vervielfAltigende kunst inavien 

OD VL LUFTBADGASSE 17 OD 



DER DEUTSCHE, NIEDERLANDISCHE 

UND FRANZÖSISCHE KUPFERSTICH 

IM XV. JAHRHUNDERT 



GESCHICHTE UND KRITISCHER KATALOG VON 
GEH. REG.^RAT PROFESSOR DR. MAX LEHRS 

DIREKTOR DES KÖNIGLICHEN KUPFERSTICHKABINETTS INBERLIN 



HERAUSGEGEBEN VON DER GESELLSCHAFT 
FÜR VERVIELFALTIGENDE KUNST IN WIEN 

Text in 6 Gro^okuvbladcn, jcdcr zirka 400 Sdtca. 
2 Tafelb jüidc in Gro^quart (40 : 30 cm), ieder mit 
mchr ais 300 Lichtdruckea auf zirka 100 Tafcln 



Der Subtkriptioaspreis des gAOMn Werkcs in acht Bladen bctrifft 500 Mark ss 
600 Kronen, wovon auf den Textband 50 Mark as 60 Kronen una auf den Tafel- 
band 100 Mark « 120 Kronen entfalien. Die „GeseUachafl fttr vervieinUtigende 
Kunst" behilt sich vor, nach Erscheinen des erstcn Bandes den Preis fttr die nicht 
subikribiertcn Exemplare zu erhöhen. Einzelne Biadc werden nicht abgegeben. — 
Die Auflage wird aus hundert arabisch numeriertea» im Handel erscheinenden 
Exemplaren und flinfzehn rdmisch numerierten Prisentations - Exemplaren be- 
stehen. Mit der Ausgabe wird begonnen werden, sobald eine senClgende 2^ahl von 
Subskriptionen eingelauftn isL Voraussichtlich wird der erste Textband Eade 1906 
oder Anfaaff 1907 und gletchzeitig der erste Tafelbaad ausgegeben werden, denen 
si mm ii t UI den Jahren 1907 bis 1909 je zwd Binde zu iolgen hitten. eMMieseee 

Prospectus van de K. K. Hof* und Staatsdruckerei te Weenen (verkleind) 



saamstellen van een deugdelijk gedenkboek, dat toepassingen en 
voorbeelden geeft van het beste, wat de gieterij geproduceerd 
heeft. Daarmede is dus tevens gezegd, dat door de bonte verscheii> 
denheid het kloeke deel geen totaal indruk kan geven, dat er heel 
wat bladzijden in voorkomen, die krachtens het echt^duitsche in 
letter, in decoratieve opvatting en in ordonnantie een gevoel van 
wrevel geven, maar dat daarnaast ook pagina's zijn, welke ik met 
instemming aanhaal; ik noem blz. 1—7 en blz. 39 uit de Römische 
Antiqua und Cursiy van Heinz König; blz. 49—56 uit de Klassische 
Antigua und Cursiy van 1 902; en blz. 65—70 uit de Mediaeval romein 
en cursiefdooT hen in 1 868 op het vasteland van Europa ingevoerd. 
Niet behagen echter kunnen mij de initialen ; slechts die gebruikt 
bij de Französische Elzeviv" Antiqua und Cursiv (p. 59—63) zijn in 
vorm en in toepassing wel te loven. — In het voorbijgaan zij op* 
gemerkt welk een eigenaardigen indruk het op mij maakte hier te 
lezen de verhandeling van Foumier Ie jeune over zijn punten^^ 
stelsel op een regelbreedte van 32 augustijnen, welke mij gemeens* 
zaam is uit den ouden franschen druk van 1764 in kleint^octavo. 

Eén bladzijde uit dit gedenkboek verdient nadere bespreking, 
nl. bladzijde 73 waar de Nordische Antigua vertoond wordt, de 
letter, waaruit ook dit deel van Het drukkers jaarboek gezet is. Die 
letter is een nieuwe creatie der gieterij, in 1906 verkrijgbaar ge wor* 
den. Het ontstaan daarvan vertelt Zachrisson te Göteborg in den 
jongsten jaargang van zijn Boktryckeri'^ Kalender (p. 6). Ik citeer des 
te liever diens mededeelingen, omdat ik mij er niet mede vereenigen 
kan. Zachrisson nl. schrijft onder dagteekening van 2 december 
1906 : «Toen vóór twee jaar mij de opdracht te beurt viel om een 
nieuwen drukstijl te ontwerpen, die zou kunnen beantwoorden 
aan onze zweedsche behoeften, dacht ik dadelijk aan Christofiel 

152 



Flantin's mooie en zeer krachtige romeinen uit het midden van 1500, 
welke, zoo mij toescheen, gemakkelijk zouden kunnen worden 
omgewerkt en dan zelfs zouden kunnen voldoen aan de technische 
en aesthetische eischen van onzen tijd. Dat omwerken evenwel 
ging gepaard met groote moeielijkheden en het is mij een behoefte 
hier mijn dank uit te spreken aan de heeren Genzsch & Heyse te 
Hamburg, voor de goede, maar tijdroovende samenwerking bij 
het modemiseeren van dit karakter, waardoor de zoogenoemde 
«Nordisk Antiqua?» ontstond». 

Dat deze nieuwe latijnsche boekletter dus Zachrisson tot ont^ 
werper heeft, blijkt hieruit voldoende, wat mij trouwens reeds bij 
geruchte bekend was. Maar niet juist lijkt mij, ik durf zeggen, is het 
aansluiten daarvan op een letter van Plantijn. Plantijn bezat, voor 
zoover ik weet, geen eigen boekletter. Op zijn gieterij waren afsla^ 
gen en stempels, die hij voor het overgroote deel betrokken had uit 
Frankrijk (Hautin, Granjon, Garamond en Simon de Colines) en 
voor het andere deel zich had aangeschaft bij Guyot, een stempelt» 
snijder te Antwerpen, die zich daarheen verplaatst had uit Parijs. 
Plantijn's lettervoorraad had tot circa 1570 —Zachrisson gaat niet 
verder dan circa 1550 — een zeer beslist fransch karakter, niet afe 
wijkende van het boekletterkarakter in Frankrijk in zijn tijd. Het 
is daarom onhistorisch te spreken van Plantijn*s mooie en krachtige 
romeinen, wat Zachrisson doet en slechts verklaard kan worden 
door een min nauwkeurige wetenschap van Plantijn's bedrijf. Aan<: 
genomen echter, wat blijkbaar zijn bedoeling geweest is, dat de 
letters in een druk van Plantijn het punt van uitgang gevormd 
hebben, dan lijkt mij ook dat niet correct. Ik kan natuurlijk niet 
ontkennen, dat de eerste impuls voor deze boekletter uitgegaan is 
van een plantijns^druk ; het omwerken er van echter heeft dusdanige 

153 



ingrijpende en principieele wijzigingen veroorzaakt, dat ik een 
verband met een fransche letter uit de zestiende eeuw niet meer 
ontdekken kan. Eén en ander bewijst natuurlijk niets tegen de 
gebruikswaarde van deze schepping. De beteekenis er van wordt 
er slechts door gesteld op onjuiste gronden, in een verkeerd licht, 
verkeerd, omdat waarlijk levende en krachtige kunst haar basis 
heeft in het nu en niet in het toen. Niet het overnemen, hetzij dan 
gewijzigd of ongewijzigd, van vroegere vormen, maar het toepass* 
sen van vroegere logische begrippen naar moderne zienswijzen, 
kan, en dat niet altijd» voor ons waarde hebben. 

De Nordische Antiqua is een type, waarmede onze nederlandsche 
typografie rekening te houden zal hebben, mits naar eigen be^ 
hoeften toegepast. In duitsche drukken kwam zij mij nog niet 
onder oogen. 

Goede boekverkoopers^prospectussen in Duitschland drukten 
W. Sommer te Berlin^Schöneberg (Röchling und Knötel, Friedtich 
der Grosse)y A. Seydel & Cie te Berlin (Von Perfall, DerNachifaU 
ter), Hesse &. Becker te Lcipzig (Neue Bücher aus dem Verlagevon 
Albert Langen), de Spamersche Buchdruckerei te Leipzig(Clemens 
Brentano, Gocfwi), Poeschel & Trepte te Leipzig (Das Buch des 
Kaufmanns en Hanns von Zobeltitz, Frauenleben) en de k.k. Hof* 
und Staatsdruckerei te Weenen (Max Lehrs, Der deutsche, nieder^ 
landische undfranzösische Kupferstich im XV, Jahrhundert). 

De alledaagsche duitsche boeken en tijdschriften stonden ook 
nu weer, het kan niet anders, onder den invloed van de vele 
duitsche gieterijen, die steeds voortgaan erbarmelijke producten 
aan de drukkerijen te leveren. Eén tijdschrift gaat hierbij, voor 
zoover ik weet, met groote kieskeurigheid te werk : Velhagen &. 
Klasing's Monatshefte, met geraffineerde techniek gedrukt door 

154 



Fischer & Wittig te Leipzig, gaf herhaalde malen de bekende 
Vogeler^^omementen van de Rudhardsche Giesserei, daarmede, 
hetzij bewust, hetzij onbewust, maar in ieder geval metterdaad 
erkennende de waarde der fransche sierkunst in het algemeen, 
maar ook voor Duitschland. Die fransche richting kwam in het 
afgeloopen jaar meer naar voren door den dusgenoemden bieders 
meier^stijl. Schelter & Giesecke te Leipzig verspreidden een, door 
mij niet geziene proef met Ziermaterialin Biedermeierart, Ontweri» 
pen in die manier, welke onder dezelfde benaming ook naar 
ons land kwamen op dameshandwerken (nachtzakken, tafelloopers, 
rugkussens en wat dies meer zij), zijn zonder twijfel ontleend aan 
de fransche bas:«empire; de naam herinnerende aan het hoog:^ 
duitsche woord Biedermann, zoo ongeveer gelijkwaardig aan ons 
negentiendei^eeuwsch Jan Salie wijst door die klankovereenkomst 
ten onrechte terug naar het ziekelijk romantische Duitschland van 
voor een 50 jaar, zooals dat in de prentkunst het best gecaracteri^? 
seerd wordt door de houtgravuren naar Adrian Ludwig Richter. 
Maar ook andere gieterijen lieten zich influenceeren door het 
vroegere Frankrijk, direct of indirect. Flinsch publiceerde een 
proefvanhaar Alar/y»5c/in^eni^ar/y»5c/imucfcdie zeer kennelijk 
geïnspireerd op de Vogelers^versieringen, toch wel bruikbaar mates^ 
riaal geeft voor hen, die boekversieringen in nas^napoleontischen 
geest verlangen en van Vogeler zelfverzond de gieterij van Gebr. 
Klingspor een goede proef met almanak^^figuren, die genoemd moet 
worden als het laatste werk van dezen artist, wien impotentheid 
het verder arbeiden belet. Ook is de moderne fransch^duitsche 
richting zeer duidelijk te herkennen in de jongste /nse/i^^/manac/i, 
en zulks zoowel in de titel^pagina*s van Schröder en Wieynk als 
in den tekst, die door Brandstetter uit een cursief dessendiaan^^ 

155 



'0&'U^£Llfii\^J-£/^S^Sd'^^'£/:'^^S^ 




j4^^.^'tYC;:CS^Tv>^>YfcN'?;L^^^ 



Impressum van den catalogus der Internationale Zeitungss^Ausstellung 

te Frankfurt am Main (verkleind) 



mediaeval gezet is met Vogeler^omementen; hoewel het zetsel in 
uitvulling geenszins onberispelijk is, geeft deze platte cursieE^tekst, 
zonder één enkele romein, aan het geheel een behagelijk uiterlijk, 
dat om het beginsel voor ons navolgenswaardig is. Eveneens een 
heel goed, hoewel echt duitsch drukje, is de catalogus van de intern» 
nationale couranten^tentoonstelling, door Gustav Mori bewerkt, 
die te Frankfurt a. M. gehouden werd. In twee kleuren gedrukt 
met de EgenolfF van Ludwig & Mayer en versiering van J. Vincenz 
Cissarz te Darmstadt, is een kalm effect bereikt; eigenaardig is het 
hoe of met de verhouding van den zet^ (niet blad) spiegel van 18 
op 35 augustijnen, dat is dus van 1 op bijna 2, toch een behoorlijke 
evenredigheid verkregen is door de plaatsing van den hoofdregel 
en blauwgrijze borduren. Als ontwerper van dit arrangement wordt 
genoemd C. Fritz te Frankfurt a. M. 

De amerikaansche richting, die geschaduwde letters op nieuw 
tracht in te voeren, vond weerklank o.a. bij Genzsch & Heyse; 
blijkens het supplementje op haar hoofdproef levert deze gieterij 
een Grauschrift Albingia en een Schraffievte Kartenschrift. Iets derss 
gelijks, maar voor de fractuur gaven gemeenschappelijk H. Berthold 
A.^G. te Berlijn en Bauer & Co. te Stuttgart met hun Kartenschrift 
PrincesSy «eine stahlstichartige Schrift», zooals zij de letter aans» 
prijzen en onbewust veroordeelen, omdat die trant lijnrecht staat 
tegenover de beginselen van boekkunst, zooals ik die opvat. «Alle 
Seiten und Seitenpaare guter alter Manuskripte üben eine teppichs» 
artige Wirkung und lehren anschaulich, dass die Buchausstattung 
eine Kunst der Flache gewesen ist und bleiben soUte?^, waarschuwt 
Peter Jessen in Die Buchkunst der alten Meister, dat verscheen als 
handleiding voor het bezichtigen der Sammlung Hans Grisebach 
in het Kunstgewerbe^Museum te Berlijn. 

157 



De wijze, waarop in dit Kartenschrift Ptincess de lijnen gecon*» 
strueerd zijn, had niet in de eerste plaats ten doel een artistiek iets te 
bereiken, wel om wat anders te produceeren als gewoonlijk en dat 
daarbij den drukker eigenaardige voordeelen zou geven. «Da die 
üblichen Schraffuren vermieden sind, so entfallen die bekannten 
Schwierigkeiten beim Druck, die durch Vollsetzen und Defekts 
werden einzelner Typen entstehen». Of zulks inderdaad het geval 
is weet ik niet; die wetenschap is echter in dit verband onnoodig, 
daar slechts aangetoond wilde worden het enge verband tusschen 
stempelgravure, lettersnee en afdruk op papier. 

De techniek waagde zich in Duitschland aan een andere opgaaf, 
de stempelgravure van de negatiefletters; de duitsche nijverheid 
slaagde hierin niet ongelukkig, bewijze het Reklameschrift «A/e- 
gativ» van de Rudhardsche Giesserei — de firmanaam dezer gieterij 
werd op 1 Januari 1906 veranderd in Gebr. Klingspor (Karl & 
Wilhelm Klingspor) — en het Reklameschriftr'Radium van Schelter 
& Giesecke. De vraag, die beantwoord moest worden, was deze : 
hoe moeten de letters gesystematiseerd worden zoodanig, dat niet 
het letterbeeld, maar wel het omringende deel afdrukt, opdat op 
het papier afdrukt alleen het vleesch en de daarmede gelijkstaande 
vlakken in het letteroog, en het letterbeeld uitgespaard worde, en 
hoe — en dat was de moeielijkheid — moet daarbij gehandeld 
worden opdat het aansluiten van het vleesch van naast elkander 
komende «typen» gewaarborgd zij. Het antwoord was: door de 
aansluiting te zoeken in het uitgespaarde letterbeeld. Beide gieten 
rijen volgden dien weg met het voorhands voldoend gevolg. Rud^ 
hard bereikte een beter resultaat dan Schelter & Giesecke, en zulks 
om twee redenen. De eerste gieterij behandelde een vette grotesk, 
«n die alleen in de kapitalen, de tweede een wanstaltige fantaisie^» 

158 



letter, daarbij ook in de onderkast. De technische moeielijkheden, 
die overwonnen moesten worden, waren dus minder in aantal voor 
Rudhard, en gegeven het simpele feit, dat deze gieterij (met die van 
Genzsch & Heyse) naar mijn wijze van zien de eenige duitsche is, 
die behoorlijk werk levert, zoo ligt de conclusie voor de hand. 
Inderdaad is de Negativ een bruikbare advertentieletter, wat mij 
bleek uit eenige drukwerken van de Erven Loosjes te Haarlem, 
de Electrische drukkerij voorheen drukkerij Levissonte*sGravenss 
hage en F. van Rossen te Amsterdam. Nog verdient het opmerking, 
dat deze «letter» gespatieerd kan worden, waardoor niet het zwart 
tusschen de letters, maar deze zelf verbreed worden en een eenigs«s 
zins ander karakter verkrijgen. 

De technische vaardigheid van duitsche gieterijen leidde dus 
tot een resultaat, dat niet zonder practische waarde is voor het 
drukaspect; indien de, hier oneigenlijk genoemde, drukletters aan 
de vleeschzijde duurzaamheid blijken te bezitten, wat ik a priori 
betwijfel, kan inderdaad deze trant medewerken tot het geven van 
een eigenaardige afwisseling in het drukaspect zonder daarbij in 
botsing te komen met de vlakomementale begrippen. Eerder zal 
dit het geval zijn bij de Negativ dan bij de Radium, omdat Gebr. 
Klingspor hoogere eischen stellen aan moderne boekkunst in natio^^ 
nalen, echt germaanschen geest. 

Zeer bijzonder komt dit streven uit in een fraai proef boek van 
jeen nieuwe kerkletter met bijbehoorend siermateriaal en symbo^» 
lische figuren, dat deze gieterij verspreid heeft, dit alles naar teeke^ 
ningen van Otto Hupp. De Liturgisch is een vrij strenge gothische 
letter, die in aspect sterk herinnert aan de gothiek uit Gutenberg's 
bijbels, in weerwil dat zij aanzienlijk minder wijd is. Het bijzondere 
van deze letter ligt in het feit, dat de teekening der typen niet van 

159 



alle cotpsen gelijk is; waar détails storend zouden werken of 
onduidelijkheden te weeg brengen door verkleining, heeft Hupp 
een nieuwe letter geteekend, waarbij de détails gewijzigd of wcg« 

aDietungen 

Mtemngm 
(toDierungen 

Hadierungpn 

flaOirrunem 



Liturgisch van Otto Hupp 

Regel 1 groot missaal; regel 2 parijsche kanon; tegel 5 dessendiaan ; regel 

3 en 4 viervoudige vergrooting van regel 5 en 6 

gelaten zijn, wat bijgaand facsimile toelicht. Het is niet doenlijk 
deze proef in bijzonderheden hier te bespreken ; ik wijs op de 
monumentalebijbetbladzijden(p. 114enll5),opdeH.Maagdmet 
het Kind op den arm (p. 135} en de communieprcnt op blz. 137. 
160 



Ingeleid wordt het proefboek door dr Friedrich Schneider, 
«Pralat und Domkapitular» te Mainz, die terecht wijst op de hooge 
beteekenis van deze schepping voor de kerkelijke kunst. Dat deze 
Liturgisch zulks voor Duitschland, en met name voor het katho^^ 
lieke Duitschland heeft, geloof ik gaarne. Dat dit eveneens het 
geval is voor ons Nederland, wil ik, ofschoon niet competent tot 
oordeelen, eveneens aannemen, al schijnt het mij toe, dat onze 
katholieks^kerkelijke kunst, getuige de nieuwe kathedrale kerk 
«St. Bavo» te Haarlem van Joseph. Th. J. Cuypers, al reeds op een 
verder punt van ontwikkeling staat dan de richting van deze 
Liturgisch, die, in zijn typen geïnspireerd op het midden der vij& 
tiende, in zijn ornementen navolgt de kunst van Schongauer en 
Dürer. Voor ons protestantsch, bijzonder hervormd Nederland, 
meen ik deze kerkletter, behoudens de muzieknoten, niet gewenscht. 
Ik acht mij gerechtigd dit te zeggen krachtens eigen geloofsover^ 
tuiging, krachtens vroegere practische liturgische werkzaamheid, 
krachtens het historische feit, dat ons calvinisme in de zestiende 
eeuw gekomen is uit Genève en niet uit Duitschland en ten slotte 
op grond van den indruk, welke op mij maakte het nederlandsche 
zetsel, op blz. 9 van het proefboek vertoond. De daar afgess 
drukte is tekst een fragment van een bijdrage, die ik afstond voor 
den vorigen jaargang van dit Jaarboek (p. 4) en mij zelf hier te 
lezen in dit duitschi^kerkelijk gewaad, was mij, ik zeg niet hinderlijk, 
maar gaf mij toch een vreemde gewaarwording. 

Ik heb gemeend in dit literatuur:»overzicht eenigszins uitvoeriger 
dan gemeenlijk over de Liturgisch van Gebr. Klinspor te moeten 
en te mogen schrijven om de zeer bijzondere beteekenis van deze 
schepping. «AnderSammlung «Liturgisch», schreven mij deheeren 
Klingspor, bei deren Schaffung ausschliesslich ideale Gesichtst» 

H 161 



punkte massgebend gewesen sind, ist jahrelang von Seiten des 
Künstlers und von uns gearbeitet worden. In erster Linie wollten 
wirein künstlerisches Material schaffen, das die Herstellungguter 
Druckarbeiten für kirchliche Zwecke ermögücht». Ook citeer ik 
uit dat schrijven den volgende passus, omdat de appreciatie van 
Hupp*s arbeid in deze aangelegenheid onjuist gekenschetst wordt : 
«Es wird nicht leicht sein unsere Bestrebungen gegen Vorurteile, 
Gleichgiltigkeit und Ungeschmack durchzusetsen, aber allmahlich 
muss es gelingen, weil in immer weitere Kreise die Erkenntnis 
dringt, dass es hohe Zeit ist, anstelle der süsslichen, schablonen^ 
haften Durchschnittsware, eine emste, krafitige Kunst zu setzen. 
Dass diese Kunst sich in mancher Richtung an die Ueberlieferung 
halt, ist umsomehr berechtigt, als es sich in erster Linie um kirch' 
liche Kunst handelt, bei der die UeberUeferung überhaupt eine 
so grosse RoUe spielt. Aber innerhalb dieses Rahmens zeigt sich 
die Selbstandigkeit Hupp's. Ihm handelt es sich nicht um aussere 
Formen, die man nachahmen kann, sondem er tragt seine ganz 
persönliche Auffassung hinein. Welcher Unterschied ist in der 
blossen Nachahmung historischer Stilformen und der lebendigen 
persönlichen Art, in der sie Hupp gestaltet. In diesem Sinn ist er 
hundertmal modemer als die Nachtreter von Eckmann, Behrens 
und anderen. Modem und wiedemm mit guter alter Kunst sich 
berührend ist auch die Art, wie Hupp durch die Linienführung, 
die Abwagung von Schwarz und Weiss, durch die Zusammens: 
stimmung von Schrift und Buchschmuck wirkt». 

Naast deze nieuwigheden der duitsche gieterijen, was er ook be^* 
drijvigheid in de boekdrukssreproducties^methoden. Vermeld moet 
hier worden de spitzertypie, die, hoewel het patent daarop reeds 
dateert van 1901, eerst in het vorige jaar in gebmik werd gebracht. 

162 



Aldus genoemd naar den schilder Emanuel Spitzer te Munchen, 
is de spitzertypie als het ware een autotypie, die opgenomen is 
zonder raster, maar in de plaats daarvan een uiterst subtiel grein 
vertoont. Dat daardoor de ordinaire boekdrukprent beter van 
gehalte is geworden, ligt voor de hand, wat elders in dit Jaarboek 
metterdaad aangetoond wordt. Voor boekdruk^^illustratie biedt zij 
in inktneming bezwaren, die haar, naar het schijnt, voorshands niet 
practisch bruikbaar maken. Trouwens, er is mij niet gebleken, dat, 
met name de duitsche typografen het procédé voor gewone doels^ 
einden ook werkelijk toepassen. 

Hoewel de spitzertypie als onderdeel der chemigrafische boek>» 
druk^reproductiei^methoden niet rechtstreeks valt onder het begrip 
typografische kunst, zooals dat, archeologisch gezien, zou moeten 
worden opgevat, is niettemin de boekdrukprent^ en de boekdruk^s. 
plaatkunst van een dusdanige overwegende beteekenis voor het 
gewone maatschappelijke leven geworden, dat, al zij het vluchtig, 
in dit overzicht niet nagelaten mag worden te memoreeren, dat de 
typografische studiekring te Brussel in den aanvang van het jaar 
aldaar organiseerde een internationale tentoonstelling der foto^ 
gravure, onder dien naam photogravure saamvattende de verschilt: 
lende prentdruk^technieken: hoogdruk, vlakdruk en diepdruk. 
«Deze tentoonstelling, schoon zij niet heel buitenwoon is, mag in 
ieder geval wel gezien worden», reporteerde de anonieme, in de 
boekkunst niettemin bekende antwerpsche correspondent van de 
Nieuwe Rotferdamsche Courant in dat dagblad (28 febr. 1906 II 
A). Ik geloof met recht; de catalogus der tentoonstelling gaf goed, 
hoewel niet bijzonder op den voorgrond tredend proefWerk o.a. 
van een koperautotypie van Angerer & Göschl te Weenen, een 
autotypie met metzographraster van The Meisenbach Co Ltd te 

163 



Londen en een Hentschel^colourtype van Mess« Carl Hentschel 
Ltd te Londen. 

Die tentoonstelling, metterdaad ondernomen om prentkunst te 
laten zien, was desniettemin vrijwel een uitstalling van techniek. 
Dat vertoonen van de werktuigkundige verbeteringen in de boek^ 
drukkerij was het doel van een expositie te Londen gehouden. In 
den catalogus dier tijdelijk bijeengebrachte collectie heb ik niets 
gezien, dat mijne bijzondere aandacht trok als directe kunstuiting, 
techniek voor, techniek na. 

Aan technische leerboeken en verhandelingen was waarlijk geen 
gebrek. Klimsch, om een publicatie te noemen, welke in het vak 
veel waardeering heeft, gaf 23 opstellen, meest over reproductie, 
waarvan slechts één niet technisch. Die leerboeken zijn niet ontis 
bloot van aesthetisch belang : voorschriften over uitvuUing, ver:? 
houding, initiaals^gebruik en dergelijke zijn van onmiddellijke 
beteekenis voor het pagina^aspect. Als bestemd voor het belangd 
stellende publiek en tevens als een handleiding voor vakonderwijs 
en orientatie^boek in de relatie tusschen drukkerijen en cHentèle, 
schreef ArthurW. Unger te Weenen een zeer voortreffelijk, rijk 
geïllustreerd boek over de huidige druktechnieken. «Die Repro* 
duktion und Vervielfaltigung von Wort und Bild ist unser wich* 
tigstes Bildungsmittel. Jede Verbesserung und Verfeinerung dieses 
wertvollen Instrumentes ist nicht Sache eines kleinen Kreises von 
Fachleuten, sondem Sache aller Gebildeten. Das Geltungsgebiet 
der graphischen Techniken, die zum Teil in demletztenjahrzehnt 
einen gewaltigen Aufschwung genommen haben, dehnt sich ja 
immer weiter aus und in immer f einere Verastelungen des moder* 
nen Lebens dringt das Kulturwunder des Drucks», meent de auteur 
volkomen naar waarheid en dienovereenkomstig gaf hij een be* 

164 



schrij vingin het bijzonder der moderne prenttecknieken, die nuttig 
ter consultatie is voor belanghebbenden en belangstellenden. 

Ongeveer van dezelfde strekking, maar voor vakmenschen en 
in aforistischen vorm is het Printers handboek vanjacobi van de 
londensche Chiswick press. Zeer schaarsch zijn de wenken, die 
een aesthetisch doel beoogen ; onder die weinige citeer ik echter 
met ingenomenheid deze: «A great source of worry to the pains^» 
taking printer is the ugly gap which so often occurs in words all 
in capitals where the letters A, W, Y, etc, come into juxtaposition, 
particularly in large round^faced founts. A great deal of time is 
often spent in dove^tailing such letters by means of rude imple» 
ments such asa saw, an old file, or a pocket knife generally available 
in the average job office. The suggestion is made to progressive 
typefounders that a few in each fount of the letters (caps) A, F, 
L, P, T, V, W, Y, be cast or cut with a mortise itl the open portion 
of them, so that they fit into one another when coming together in 
a word. The word RAILWAY, for example, WDuld be much im:? 
proved in appearance if the last four letters came closer together 
by means of such mortising?». Het denkbeeld, hier de lettergieterijen 
in overweging gegeven, de bovenkasdetters, die daarvoor in aan^ 
merking komen, ook aldus te gieten, dat de corpsQm4»m elkander 
grijpen, opdat de optische vorming van het woordbeeld immer ge:: 
waarborgd zij, verdient voorzeker aanbeveling. Hetin:»elkaar:!prut«: 
zen van zetsel met een vijl of een zakmes is zeker niet gewenscht. 

Evenzoo een algemeen drukkersboek zag in België het licht. 
De derde druk van het Vadeimecum du fypographe van Jean 
Dumont, waarvan de eerste editie verscheen in 1891, iseennavol«: 
ging van het bekende leerboek van Theotiste Lefevre. Het zij hier 
genoemd om er op te wijzen hoe zeer een dergelijk boek, ingericht 

165 



naar nederlandsche eischen en nederlandsche behoeften ons onU 
breekt, vooral nu de vakschool te Utrecht tot stand is gekomen. 

Voor letterzetters alleen stelde Friedrich Bauer een handleiding 
saam, die krachtens het idioom voor Duitschland bestemd, niet 
een droog leerboek wil zijn, maar tevens voor die zetters, welke 
zich in hun vak willen ontwikkelen, een stimulans wenscht te 
wezen tot verdere studie. Vandaar ook eenige aesthetische wenken 
b.v. op blz. 81 de veroordeeling van het pasje als normaal^wit; 
«der normale Worfc^Zwischenraum muss die Halfte der m^^Breite 
betragen» d.i. dus ongeveer de blokspatie van drie op vierkant en 
op blz. 225: «Die Bildung reicher Umrahmungen aus glattem 
Linienmaterial ist eine Aufgabe, die nur ein sicherer und geübter 
Geschmack wirklich befriedigend lösen kann. Nur zu leicht wird 
des Guten zu viel getan, und das Ergebnis ist dann gewöhnlich 
eine Geschmacklosigkeit. Es ist dringend davor zu wamen, archi:? 
tectonische Motive durch Liniensatz nachzuahmen und sich in 
anderen schwierigen Zusammensetzungen zu verlieren. Die wich^ 
ligste Regel für alle Liniensatze lautet: Masshaltenl In der Be<s 
schrankung zeige sich der Meister^». 

Zijn deze practische leerboeken voor de desbetreffende landen 
aan te bevelen, omdat zij ieder het hedendaagsche van de onder^: 
scheidene nationale typografische richtingen in het platte werk en 
in het smoutzetsel naar voren brengen, niet aldus is dat met een 
andere zettershandleiding, die in Nederland verscheen. Ik heb mij 
niet gunstig kunnen uidaten over de vertaling door F. van derWal, 
den redacteur van Ons vakbelang, van Popiel's Anfangsgründeför 
Schrifsetzerlehrlingen gegeven onder den titel De beginselen der 
typografie en zulks om de overgroote hoeveelheid duitsche vakss 
woorden, die onvertaald zijn overgenomen: kegel voor corps, 

166 



messing wooT geelkoper, antiqua voor romein, brood' en werkschrifi 
ten voor boekletter , cicero yoot augustijn, nonpareille y oor nonparel, 
werkdrukkerij voor boekdrukkerij, doorschieten voor interlinieeren, 
ganzevoeten voor aanhalingteekens, dedikationstitel voor opdracht, 
graad voor corpus of soort, In die talrijke germanismen schuilt een 
gevaar om onze toch al zoozeer verduitschte zetterijen en zetwijs 
nog meer het nedcrlandsch^nationaal karakter te doen verliezen. 
Slechts omdat dit zettersleerboek in antimederlandschen geest is, 
moet ik er tegen waarschuwen. Er worden echter juiste beginselen 
in ontwikkeld, zoo op blz. 83 de gulden snee als norm voor de 
vaststelling van de lengten^ en breedtenverhoudingen. 

Nauw rakende aan de typografiie zijn nog twee nederlandsche 
opstellen, die daarom en als zoodanig genoemd worden. Het 
eene is een opstel van het Hoofd der amsterdamsche Stads<«druk<s 
kerij over Eenige regelen betreffende het samenstellen van het manu» 
scriptf waaraan ik ontleen (p. 5) : 

«Voor de goede uitvoering van eenig drukwerk is het nood^ 
zakelijk, dat de te gebruiken typen alle tot eene en dezelfde alge>» 
meene soort behooren, alzoo zal men bijvoorbeeld een Aldine*» 
schrift niet bij een Romaansch mogen gebruiken, een Mediae val niet 
bij eene Schrijfmachineletter, eene schrijfletter niet bij gewone 
boekletter, terwijl een cursiefschrift niet gespatieerd mag worden». 
Dat opstel, herdrukt in de Typografische mededeelingen en, zonder 
naam van den auteur, afzonderlijk uitgegeven door LaurensHansma 
te Apeldoorn, verscheen het eerst als voorwoord van de Letter" 
proef der Stadsdrukkerij \an Amsterdam; die letterproef, waarin 
eenige autotypische gezichten in die inrichting zijn afgedrukt, heeft 
als titelblad een bijkans gelijke ordonnantie als de advertentie der 
Lettergieterij «Amsterdam» op blz. 207 in het vorige deel van dit 

167 



Jaarboek, in beginsel daarvan onderscheiden door het niet^logische 
gebruik van roode gekleurde letters. 

Het andere is een voorschrift gegeven door Edw. Gailliard in 
qualiteit van Bestendigen secretaris van de Koninklijke Vlaamsche 
Academie voor taaU en letterkunde te Gent over het persklaar 
maken van drukkopy. Het ontwikkelde stelsel heeft nietten volle 
mijn instemming, maar moet, als het voorschrift dwingend is, er 
toe leiden de uitgaven der Academie uniform te maken ten op^c 
zichte van het gebruik van kapitaal, onderkast, cursief, aanhalingen 
enz. In ieder geval is het voorschrift practisch, bewijze o.a. punt 
11 : «De schrijvers wezen zoo goed niet uit het oog te verliezen, 
dat inlasschingen op de proef, ook al bestaan die maar uit een 
enkel woord van gewone lengte, tot overloopen van een geheel 
alinea aanleiding geven. Men gelieve zulke bijvoegsels te vermijden. 
Buitengewone correctie valt overigens voor den drukker zeer 
schadelijk uit : daarenboven verlamt en vertraagt zij merkelijk de 
uitgave». 

Dat streven naar uniformiteit mogen de uitgevers (redacties) 
onzer tijdschriften en verzamelwerken, waarlijk wel eens over* 
wegen; de bandelooze vrijheid, die onze auteurs bij usance genieten, 
strekt niet ten voordeele van het homogeene drukaspect. Een 
bewijs levert een nederlandsche uitgaaf van het vorig jaar, die ik 
bekend mag veronderstellen aan de lezers van deze bijdrage: Het 
drukkers jaarboek voor 1906, Op blz. 41 vind ik een engelsch citaat 
uit cursief en niet aangehaald, op blz. 164 een fransch citaat en 
wel aangehaald; op blz. 111 staat een boektitel uit romein^onder* 
kast, op blz. 1 15 uit romein^^onderkast en aangehaald, elders weer 
uit cursie&onderkast. Dergelijke verschillen kunnen niet goedge* 
keurd worden en het heeft mij trouwens heel wat moeite gekost 

168 



i 



I 



om in het reeds geciteerde Büderdijk gedenkboek nog dat resultaat 
te bereiken wat bereikt is; er waren onder de bijdragers van dat 
verzamelwerk auteurs, wien het niet aan het verstand te brengen 
was, dat zij met hun typografische correctie de grenzen hunner 
bevoegdheid als auteur overschreden en die de wel overwogen 
druk^opzet van het boek verstoord hebben. 

Onze uitgevers en schrijvers aan tucht te doen gewennen en hen 
te doen begrijpen, dat eenmaal een opdracht gegeven hebbende 
aan een drukkerij, als na bespreking de uitvoering daarvan in hoofde 
lijnen bepaald is, is een doel, waarheen gestuurd moet worden om 
zoodoende het algemeene drukaspect te verbeteren. Een middel 
daartoe is het schrijven van opstellen over deze materie. Ook de 
theorie van typografische kunst heeft haar nut. Nederland liet in 
1906 zich vrijwel onbetuigd. Behalve de polemische couranten^ 
artikels over het Rembrandt album, die de kern der zaak niet raak^ 
ten, de bijdragen in den vorigen jaargang van dit Jaarboek, die 
ambtshalve thans genegeerd worden, en het Cheltenham^artikeltje 
van De Vries, dat ik reeds noemde, kwam mij over dit onderwerp 
bijkans geen nederlandsch opstel onder de oogen, dat der vermei:» 
ding waard schijnt. Ik kan slechts noemen de bijdrage van F. L. 
Rambonnet in Graphicus over De uiterste en middelste reden, hare 
betrekkingen tot het grafische bedrijf, waarin aangetoond wordt, 
dat «deze machtige natuurwet ook op ons typografische vak toe^ 
passelijk is»; vervolgens een artikel van den leidschen hoogleeraar 
prof dr G. J. F. J. Bolland over Het schoone en de kunst, dat, 
hoewel niet besprekende de boekdrukkunst, niettemin menigvul^s 
dige uitspraken bevat, van beteekenis over de aesthetica van druk<> 
werk; in de derde plaats een beschouwing over de aesthetische 
plaatsing van Paginacijfers in boeken in de Typografische mededeel 

169 



lingen, dat de verouderde plaatsing van het cijfer tusschen lijnen 
nog het best te verdedigen acht, en ten slotte een serie opstellen 
over moderne kinderboeken, geschreven door verschillende per^ 
sonen in den catalogus van de tentoonstelling Kind en kunst in 
januari te Amsterdam gehouden door de Vereeniging Kunst aan 
het Volk. Een paar citaten ter kenschetsing : «De groote massa 
houdt nog steeds vóór alles van de panopticumachtige, zoete ge^^ 
peuteerde, zoogenaamde natuurgetrouwe weergave der werkelijke 
heid, zooals zij die meent te zien» (W. Penaat p. 10); «het is bij 
een boek met prenten gewenscht, dat tekst en illustratie een zelfde 
karakter vertoonen ; wanneer dus voor tekst van gewone boek^ 
druktypen wordt gebruik gemaakt, zullen eenvoudige zwart en wit 
teekeningen 't best aan die voorwaarde voldoen". (B. W.Wierink 
p. 15) — Volledigheidshalve zij nog genoemd de derde druk van 
Bucher's Kunstnijverheid, omdat in het hoofdstuk over schrift, 
druk en grafische kunsten (pv 107—126) niets gezegd wordt over 
boekdrukaesthetica. 

In België verscheen meer. Emm. de Bom gaf in druk zijn lezing 
over William Morris, in 1904 uitgesproken bij gelegenheid der 
tentoonstelling van het moderne boek in het Museum Plantin*^ 
Moretus te Antwerpen; twee aanhalingen mogen volstaan : «We 
kennen ze die volksedities, die oogenvemielers, die smaakbedens 
vers, die leelijke lompe slecht gebakelde ondingen. Weet gij niet 
hoe b.v. in Vlaanderen onze Hendrik Consienceaan 't volk geleverd 
wordt, in die editie waar de keukenmeiden zich blind op staren ? 
Denk eens na wat ze in het voorbeeldige toonaangevende Engeland 
aan den dag brengen met al die smoezelige goedkoope boekjes 
voor het volk : one penny editions, enz.» (p. 32) en verder : «De 
invloed van Morris strekte zich ook tot het vasteland: ik sprak 

170 



reeds van DuitscMand, een land waar oneindig veel gezocht, eilaas 
.nog meer dood verloren in den blinde gescharreld wordt: met het 
meeste dat daar aan den dag komt kan niemand dwepen: te veel 
bombast kraait er den boventoon, naast hier en daar vrij en zel& 
standig presteeren. Sterke grondbeginselen ontbreken omtrent 
overal. Maar de oogen zijn nog zoo lang niet open gegaan, en wan«: 
neer alle dilettantische gelief hebber en dwaze fantasie van de baan 
zal zijn, als nuttelooze uitwassen van den grooten sterken boom, 
dan zal ook Duitschland, het vaderland der drukkunst, weder 
schoone vruchten brengen. Nu spant Scandinavië naar mijn gevoe^ 
len de kroon: wat Zachrisson*in Göteborg doet, met een buitens» 
gewoon echt^nationaal gevoel voor kleuren schakeering, vol smaak 
en jeugdige frisschheid, wat Bemsteen in Kopenhagen op zijn 
handpers zoekt, dat alles bewijst dat in Carl Larsson*s vaderland 
de luchten zuiver zijn en de oogen er helder kijken kunnen.» (p. 
36) — In den catalogus van de internationale tentoonstelling van 
«photogravure» schreef Paul Otlet een inleiding over het boek en 
de illustratie, welke, in hoofdzaak historisch opgevat, toch wel een 
enkel modem^^artistieke uitspraak bevat, waar hij verdedigt het 
goed recht der photo^mechanischeprocédé's (p. 15—16) en in het 
licht stelt de beteekenis der prentbriefkaarten als afbeeldingen 
van stedeschoon en monumenten voor een iegelijk (p. 17). — 
Dezelfde deed eveneens het licht zien een geschriftje over het 
boekenuiterlijk, waaruit ik aanhaal: «Le choix des papiers et des 
caractères, Toriginalité de la composition et de la mise en page, 
Tégalité parfaite du tirage,rexactitude scrupuleuse de la correction, 
les harmonieuses proportions du format et de la justification» 
Tattrait de Tillustration et de Tomemention, la beauté des reliures, 
ce sont la autant d'éléments qui contribuent a faire des livres de 

171 



vèritables objets d*un att spécial. Cet art tst celui qui apparente 
les matières au texte imprimé, Tart qui, par Taspect dont il la revêt, 
extériorise en quelque sotte la pensee littéraire ellei^inême. Par la, 
les manifestations du Li vre ont doublement leur place marquée aux 
cótés des autresarts, de la Peinture, de la Sculpture, de la Musique, 
de TArt oratoire3s> en verder: «Le maitre imprimeur Firtnin Didot 
affirmait, de son cóté, que la bonne condition annonce la bonne 
édition, toute erreur et transposition de lettres blessant encore 
plus Toeil typographique qu'une note fausse ne blesse une oreille 
musicale». — Dit opstel van Odet, typografisch een niet bijzonder 
goed specimen der brusselsche richting, was oorspronkelijk een 
voordracht gehouden te Ostende bij gelegenheid eener daargeor^^ 
ganiseerde tentoonstelling van fransch^^belgische boeken; voor 
nederlandsche boeken werd een dergelijke tentoonstelling inge^^ 
richt te Brussel tijdens het Taal^ en letterkundig congres; in den 
daarvan opgemaakten catalogus schreef L. H. Smeding, den be« 
stuurder van den Nederlandschen boekhandel te Antwerpen, een 
voorwoord over moderne boekversiering, aldus beginnende: «In 
elk land waar welstand en beschaving heerschen, wordt de behoefte 
aan degelijke boeken grooter; daar ook rust op den uitgever de 
plicht om het technisch gedeelte van de boekkunst te bestudeeren, 
opdat hij het degelijk boek ook in een passend kleed kan steken. 
Hij moet hiervoor wanneer hij zelf geen drukkerij heeft, ook uit^ 
sluitend bij die drukkers laten werken, die bewijzen geleverd 
hebben hun vak grondig te verstaan». 

De Vereenigde Staten van Noords Amerika lieten zich evenmin 
onbetuigd aan de boektentoonstelling. In de openbare bibliotheek 
te Boston werd een dusdanige gehouden door de Society of prin^ 
ters, ter herdenking van den twee^honderdjarigen geboortedag van 

172 



Benjamin Franklin. Zij droeg een historisch karakter om aan 
te toonen de ontwikkeling van het boek, beginnende met het 
handschrift en eindigende in het moderne gedrukte boek. Als hand«: 
leiding, tevens catalogus, verspreidde de Society een ampel studie^ 
boekje {The deyelopment cfprinüng as an art), waarin toegelicht 
wordt het beloop, dat de kunst in boekdruk gehad heeft nl : hand^ 
schriften; het overwicht van Italië 1470—1530; van Frankrijk 
1530—1570; van Zuid^Nederland 1570—1600; van Noord*' 
Nederland 1600—1700; van Frankrijk en Engeland 1700-1800, 
om ten slotte te beschouwen den hederidaagschen en den modernen 
drukc. 1800—1905. Ook is belangrijk de korte omschrijving der 
moderne reproductiei^technieken, die het gemakkelijk maken bij 
de bestaande internationale verwarring in benamingen te weten 
te komen, hoe een druktechniek in Amerika genoemd wordt; met 
voldoende zekerheid kan op gezag der beschrij ving vertaald worden 
line pUie (relief ''etching)processmzincografie, halfitone relief plates 
in autotypie, halfitone relief process in driC' en vierkleurendruk en 
photogelatine process in lichtdruk, — The american manual oftypog' 
raphy behelst een overvloed van aesthetische wenken, ondoen^ 
lijk hier in dit overzicht volledig te vermelden. Kortheidshalve zij 
gewezen op het opstel over advertentiezetten, denkelijk gesteld 
door Edmund G. Gress, waarin er met nadruk op gewezen wordt, 
dat dit zetsel onderscheiden moet zijn overeenkomstig het publiek 
-dat bereikt moet worden, dat het moet hebben individualiteit 
èn typografische schoonheid. — Het derde noord^^amerikaansche 
drukkerijs^boek is het weivermaarde opstel van Morris over Prin» 
ting, dat een twintig jaar geleden geschreven werd; feiteHjk valt 
het dus buiten de grenzen van dit overzicht. 

Duitschland liet, het spreekt als van zelf, veel van zich hooren. 

173 



Er is vandaar een merkwaardige uitspraak te boeken, merkwaardig, 
omdat zij raak en omdat zij afgedrukt is in de Typographische 
Jahrbücher, welk orgaan noch in haar streven noch in haar uit^ 
voering nu juist mijne instemming heeft, aangezien het technisch 
te veel gewicht legt op de ondergrondplaten (Masers Tonplatten) 
en aesthetisch in zijn modellen te veel onharmonisch werk laat 
zien door leerlingen van het Technikum fur Buchdrucker bedacht. 
Iemand, die schuil gaat achter de letters W. in D. schrijvende over 
Geschmacksyersumpfiing in der Akzidenzausstattung geeft daar als 
zijn meening te kennen, dat zelfs eerste^rangs smoutzetters geen 
smaak bezitten, waarvan de schuld ligt aan de gieterijen; dat de 
vakbladen, waarvan er veel te veel bestaan, in den regel geen 
verstand van zaken hebben en dat deze, als zij het al hebben, hun 
meening niet ronduit kunnen zeggen, gebonden als ze zijn tegen^ 
over hun adverteerders. 

Friedrich Bauer publiceerde in KlimscK Jahrbuch een met 32 
facsimile's toegelicht opstel óver den modernen boektitel, welks 
kenmerken hij samenvat in deze negen stellingen : 

1. Gebruik slechts één lettersnee, nl. die van het boek zelf; 

2. Vermijd zoo veel mogelijk verschillende corpsen ; 

3. De breedte moet gelijk zijn aan die van den tekst in het boek ; 

4. Eenvoud in regel val; weinig regelgroepen; die groepen over^ 
eenkomstig den tekstinhoud ; 

5. Aldus verdeeld moet het geheel behagelijk zijn ; 

6. Vermijd tusschenregels ; zijn ze noodzakelijk, dan niet uit een te 
klein corps ; 

7. Om het geheel behagelijk te maken mag gespatieerd worden ; 

8. Beperk het ornement tot het strikt onvermijdelijke ; 

9. Wees spaarzaam en voorzichtig in het gebruik van kleuren. 

174 



Het vij&ens>twintigjarig bestaan van den typografischen kring 
te Stuttgart gaf aanleiding tot het schrijven van een Denkschrift. 
Onder de verschillende opstellen in dat boek, noem ik een artikel 
van A. KirchhofFover de geschiedenis van het smoutzetten in die 
jaren, dat in vrij klare bewoordingen spreekt over de münchener 
richting van Otto Hupp en de hedendaagsche beteekenis van 
de £ransche rococo en empire. 

Door de Deutsche Buchgewerbe«sVerein werd te Dresden een 
boekententoonstelling gehouden. De catalogus daarvan geeft geen 
aanleiding tot bijzondere opmerkingen; slechts verdient acte ge^. 
nomen van het oordeel, geschreven door den voorzitter van het 
Verein, dr Ludwig Volkmann, lid van de firma Breitkopf & Hartel 
te Leipzig, in zijn opstel over Buchkunst (p. 47) dat «Schrift und 
Schmuck, von den deutschen Giessereien oft unter Heranziehung 
bedeutender Künstler in beinahe erdrückender Fülle neu geschat 
fen wurden». 

« 

Dt]ongsttBokttyckeriüKaIendér\aLn Zachrisson was ook weder^ 
om, als vroeger, nuttig van inhoud, maar toch niet zoo zeer als ik 
wel gewenscht zou hebben. De artikels bewegen zich te veel op 
bibliofisch gebied, zonder daaraan beschouwingen te verbinden, 
van beteekenis voor de practijk der moderne kunstboekdrukkerij. 
Het vervolgd en slot^artikel van Per Hierta over incunabelen, dit 
keer o.m. Nederland behandelende, is voor het drukkersvak van 
geen gewicht ; het opstel van Romdahl over de etsen van Rembrandt 
staat buiten den boekdruk, evenals dat van Lagerström over den. 
boekbinder Gustaf Hedberg. Toch is als een enkele waardevolle 
uitspraak te vermelden die van Wald. Zachrisson zelf, waarbij een 
overzicht gevende van den hedendaagschen modem:sduitschen 
decoratie ven boekdruk, terecht aantoont hoe of de engelsche morrisf 

175 



beweging naar Duitschland overslaande, aanleiding gaf tot vele 
smakelooze en onsympathieke navolgingen. Terwijl hij in de 
vorige jaargangen den engelschen druk had aanbevolen als voor^ 
beeld, spreekt hij nu, niet loffelijk over den modernen duitschen, 
die hij veroordeelt met een «Se, men icke röra?», d.i. bekijken, maar 
niet als model nemen, woorden mij, als uit het hart gegrepen. 

Uit andere landen bereikte mij niets. Het is niet aan te nemen, 
dat zoowel in Frankrijk als in Engeland niets geschreven is, dat 
niet in eenig verband staat met typografische kunst. Merkbaar on^ 
volledig is dus dit overzicht ook in dit opzicht. Verzamelende en 
speurende, zonder hulp van anderen, is het niet mogelijk, tenzij 
met nuttelooze opoffering van aanzienlijke geldsommen, regeU 
matig te zien en te lezen alles wat verschijnt op het internationale 
terrein van het boekenvak niet slechts, maar ook van het kleinere, 
niettemin toch nog onmeetbaar groote der typografie enaanverwant. 

Uit dat internationale terrein der typografie en aanverwant meen 

• 

ik echter op een paar gebeurtenissen te moeten wijzen, die, hoewel 
niet dadelijk vallende binnen de ethische grenzen voor dit over^ 
zicht gedacht, mij echter voorkomen genoemd te mogen worden» 
De eerste dier gebeurtenissen is de ruchtbaarheid gegeven aan 
pulsometer door de Nine Elms Ironworks te Reading in Engeland. 
De pulsometer, die dagteekent van 1904, is een zcU en distribueer^^ 
machine voor losse gegoten letters, een dergelijke constructie dus 
als de vroegere van Hattersley, van Kastenbein en van anderen, 
die onbruikbaar zijn gebleken. Of deze dit wel is, vermag ik niet 
te beoordeelen; zulks aangenomen is het duidelijk, dat deze con^ 
structie voor het behoorlijk aspect van platwerk betere waarborgen 
geeft dan de regel^^gietmachines, omdat de hinderlijke gietbraam 
bij dit losse zetsel niet kan voorkomen en omdat, en dat vooral, de 

176 



operateur vrij is in het kiezen van een lettervorm. De aesthetische 
nadeelen der matrij&smachines zijn hier dus niet aanwezig. 

De tweede gebeurtenis is een postzegelstrijd in Zwitserland. 
Voor den aanmaak van een nieuwen zegel had de postdirectie zich 
laten adviseeren door Schatzman, een bekend drukker te Bern. 
Volgens zijn verklaring was in heel het land geen man te vinden, 
die naar de eischen der huidige kunst^^ontwikkeling een stempel 
zou kunnen steken; op zijn advies besloot de directie deze te Berlijn 
te laten maken. Heftige oppositie werd tegen dit besluit gevoerd 
van de zijde der artisten en in het bijzonder door den kopergraveur 
Girardet te Bern. Intusschen werd de stempel uit Berlijn ontvang 
gen voor 756 francs, maar was tevens een dergelijke opdracht 
verstrekt aan Girardet, die plaatdrukken afleverde. Daar zijn werk 
blijkbaar niet voldeed, heeft de postdirectie dit werk thans toe ver^ 
trouwd aan de zwitsersche Munt. 

Er spreekt uit dezen strijd, voor zoover ik van de gegevens heb 
kunnen kennis nemen, van een verwarring tusschen boekdruk en 
plaatdruk en van een volstrekte onbekendheid met de eischen, die 
gesteld moeten worden aan een postzegel, dat is aan een gelds^ 
waardig papier in boekdruk. Indien inderdaad de zwitsersche 
Munt belast wordt met de vervaardiging der nieuwe postzegels, 
doet de regeering aldaar hetzelfde wat de nederlandsche regeering 
deed, die bij Koninklijk Kabinetsrescript van 26 juni 1851 No. 53 
de vervaardiging harer zegels opdroeg aan den Muntmeester en 
daartoe een inrichting installeerde in het Muntgebouwte Utrecht. 
De ervaring hier te lande heeft aangetoond het onvoldoende van 
een Munthuis voor den aanmaak van geldswaardige papieren, want 
sedert 1 october 1866 worden onze postzegels en overige gelds^^ 
waardige stukken, die door de Posterijen worden uitgegeven, 

12 177 



gefabriceerd door Joh. Enschedé &Zonen te Haarlem. Dat overigens 
het voldoen aan artistieke voorwaarden bij postzegels niet immer 
te bereiken is, heeft de nederlandsche weldadigheidspostzegel van 
1906 geleerd, aangezien daarbij de niet geslaagde stempelgravure 
het ontwerp van Derkinderen geen recht liet wedervaren; het 
idéé zelf echter is geloofd «als een prijzenswaardig voorbeeld voor 
de opvatting en de wijze, waarop zoo'n postzegel versierd kan 
en moet worden». 

Indien op gezag van het uiterst onvolledige materiaal een oor^ 
deel gegeven mag worden over het verloop der boekdrukkunst 
in 1906, dan is de verkregen indruk deze, dat, met uitzondering 
van de letterpagina*s in deLiturgisch:$proef vanGebr. Klingspor, 
niets het licht gezien heeft, dat om zijn boekdruk bijzondere aan^ 
dacht verdient. Het was ook nu weer een zoeken en tasten öm de 
tegenstrijdige belangen tusschen kunst en practijk te vereenigen 
tot een werkelijke gebruikskunst. In het beschikbare apparaat is de 
Kalender van Zachrisson daarin zonder twijfel het best geslaagd. 
De morris^srichting van vóór vijftien jaar is niet gebleken directe 
levensvatbaarheid te hebben ; indirect daarentegen was haar in^ 
vloed nog wel waar te nemen. De fransche versieringskunst was 
van meer beteekenis dan in 1905; de door Duitschland aan het 
basï^empire ontleenden biedermeier^^stijl geeft voorhands geen aan^ 
leiding daarin meer te zien dan een tijdelijke, op dit oogenblik al 
weer verwaterende mode, die niet duurzaam zal zijn. Immers in 
Amerika kwam een trant, geschoeid op begrippen van vóór een 
halve eeuw, zich aanmelden, die thans in volle opkomst, naar 
mijne wijze van zien, eveneens van tijdelijken aard moet zijn, om^ 
dat daaraan ontbreekt het logische begrip van boekdruk. 

In de typografische kunst stond Nederland onderaan en niet 

178 



bewaarheid heeft zich, wat Emm. de Bom meende in zijn Plantin* 
lezing in 1904, dat destijds in NoordsNederland de uitzichten 
verblijdend werden, tenzij dat worden zoo langzaam gaat, dat, 
wie weet wanneer, de uitwendige teekenen daarvan eerst waan 
neembaar zullen wezen in de toekomst. 
AMSTERDAM J. W. ENSCHEDÉ 



TITELLIJST VAN HET LITERATUUROVERZICHT 

Om bibliografische redenen zijn tusschen de volgende titels enkele 
opstellen gevoegd, die niet genoemd zijn in het voorafgaande opstel. 
Zij zijn gemerkt met een kruisje. 

Bauer, Friedrich, Handbuch fur Schriftsetzer. Zweite neu bear:> 
beitete Auflage. Mit Abbildungen und Beispielen sowie mit 
einem ausführlichen Wörterverzeichniss. Frankfurt am Main, 
Klimsch & Co., 1905. VIII, 288 p. gr. 8° 
Klimsch's Graphische Bibliothek. Band VIII. 

Bauer, Friedrich. Der moderne Buchtitel. 
Klimsch's Jahrbuch VI (1905) p. U22. 

Bilderdijk (Mr. Willem). Uitgegeven op machtiging der Bilderdijk 

commissie. Amsterdam (Pretoria, Potchefstroom), Boekhandel 

v/h Höveker & Wormser, (1906) I. 468 p. 4° 

Boekversiering door Jac. Ph. Wormser. — Druk van Ipenbuur &. 
van Seldam. 

Blatter (Bunte) aus der Schriftgiesserei Genzsch & Heyse in 
Hamburg. Zweiter Band. Heft 1- 1906. 64 kol. gr. 8^ 

Boktryckeri^Kalender 1905 1906. Undermedverkan af Framstande 

fackman utgifven af Wald. Zachrisson. 12: te och 13:deargan«: 

gen. (Göteborg, Wald. Zachrisson, 1906). 8, 198, CII p. 8^ 
Tekstversiering door Fröken I. ChristofFerson. 
Bijdragen van : Friherre Per Hierta, C. Fr. Bernström, Axel L. Romdahl, 

Wald. Zachrisson, Hugo Lagerström, Jacob Hylierg, Gunnar 

Malmberg en Kinichi Teraucki. 

Bolland, G. J. P. J. Het schoone en de kunst, of de naaste en 

onmiddellijke zelfbevrediging van absolute geestelijkheid in 

het kort besproken. 

De XXe eeuw. Xlle jaargang, afl. 10, Oct. 1906. Amsterdam, Scheltema 
a Holkema s Boekhandel, p. 47«109. 

180 



Bom, Emmanuel de. William Morris en zijn invloed op het boek. 

Antwerpen,}. B. Madou^^Cop (Amsterdam, JohanJ. Lodewijk), 

1905. 41 p. 4° 

Overdruk uit Ontwaking. 

Bucher, Bruno. De kunstnijverheid. Hand^ en studieboekje. Met 

een inleidend woord van J. R. de KruyfF Derde herziene druk, 

geheel gewijzigd, uitgebreid, en van talrijke illustratiën voorzien 

door J. W. H. Berden. Haarlem, H. D. Tjeenk Willink &. Zoon, 

1905. VII, 230, XIV p. kl. 8° 

p. 107<il27 Schrift, druk en graphische kunsten. 

f Buschmann, P. Houtsnede als boekversiering. 
Het drukkers jaarboek 1906. p. 9*29. 

Catalogus van de tentoonstelling Kind en Kunst, ineengezet door 

de commissie voor schilderkunst en die voor architectuur en 

nijverheidskunst [der Vereeniging Kunst aan het Volk] gts» 

durende de maand Januari 1906 in het Stedelijk Museum, 

Amsterdam [Met een voorwoord van W. Penaat en een Inlei:* 

ding van B. W. Wierink]. 82 p. sm. 8^ 

Druk van de N. V.Electrische drukkerij «Vooruitgang» te Amsterdam. 

Met literaire bijdragen van mevr. Kruyt, geb. Hoogerzeil, H. P.Berlage, 

H. E. Greve en mevr. M. Wibaut, geb. Berdenis van Berlekom. 

[Catalogue de V] Exposition internationale de photogravure, organist 

sée par Ie Cercle d'études typographiques de Bruxelles [Avantss 

lire de Paul Otlet]. Bruxelles, 1906. 70 p. sm. 8° 

Specimina van Jean Malveaux (Brussel), dr. E. Albert 6^Co. (München, 
Brussel), The Marshall engraving Co. (London), Richard Paulussen 
(Wien), F. Dricot &. Co. (Brussel), The art photogravure Co. 
(Londen), C. Angerer 6^ Göschl (Weenen), Stabilimento fotomecca^ 
nico e fotochimico (Florence), Albert Barbier (Nancy),Tallon 6. Cie. 
(Brussel), Carl Hentschel Ltd. (Londen), Meissenbach Co. Ltd. 
(Londen) en Lagaert (Brussel). 

181 



Catalogue (Official) of the third international exhibition of tne 
, printing, stationary, and allied trades. Edited by Robert Hilton. 

London, Exhibition offices (Office of The Caxton Magazine), 

1906. 130 p. 4° 

Denkschrift zum fünfundzwanzigjahrigen Bestehen des graphiis 
schen Klub Stuttgart. 1881, 1906. Herausgegeben vomgraphiss 
schen Klub Stuttgart, (1906) 64 p. kl. fol. 

«Anordnung» door A. Kirchhoff — Druck von Paul Singer, Deutsche 
Verlags^'Anstalt en de Fachschule fur das Buchdruckgewerbe, alle 
te Stuttgart. 
Bijdragen van S. Keil, Ludwig Petzendorfer, A. KirchhofF, R. Fritsch, 
Fr. Meindl, Hugo Meijer, Theodor Goebel, dr. L. Dom. I. Fromm* 
leth, dr. Paul Klemm en R. Loebell. 

Development (The) of printing as an art. A handbook of the 

exhibition in honor of the bi^ïcentenary of Franklin's birth, 

held at the Boston public library under the auspices of the 

Society of printers [January 1 to 29]. Boston, Massachusetts, 

1906. V, 94 p. 8° 

Publications of the Society, II. 

Drukkers jaarboek (Het) voor 1906. Ie jaargang. Onder mede^ 

werking van verschillende vakkundigen. Amsterdam, Ipenbuur 

& van Seldam, (1906) VIII, 204 p. 8^ 
Boekversiering door Th. Molkenboer. 

Dumont, Jean. Vade^mecum du typographe. Troisième édition 
entièrement remaniée, contenant 200 plans, gravures et modèles. 
Bruxelles, des presses de P. Weissenbruch, 1906. X, 524 p. 8^ 

Elzevier (Moderne) «Cheltenham». (Amsterdam), Lettergieterij 
«Amsterdam» voorheen N. Tetterode, (Sept. 1906). 20 p. 16° 

182 



f Enschedé, J. W. Drukwerk en drukkunst 
Het drukkers jaarboek 1906 p. 1«8. 

f Enschedé, J. W. Over schoonheid van platzetsel. 
Het drukkers jaarboek 1906. p. 139444. 

Enschedé, J. W. Twee artistieke nederlandsche uitgaven. 
Uitgever en Debitant 12 Mei 1906. 

Bespreking van Nieuwenkamp «Bali en Lombok» en Anna Lam» 
brechts*Vos, «Het boekje van tante An». 

Enschedé, J. W. Typografische toelichting (tot Mr, Willem BiU 

derdifk). 

Mr. WiUem Bilderdijk. p. 452*458. 

[Gailliard, Edw.]. Kopy voor den drukker. 

Verslagen en mededeelingen der Koninklijke Vlaamsche Academie 
voor taal' en letterkunde. Febr. 1906. Gent, A. SifFer, 1906. p. 
165468. 

Qenzsch (Emil Julius) fünfzig Jahre Schriftgiesser. Ihrem Senior*: 

.chef zum goldnen Berufsjubilaum gewidmet von den Firmen 

Gehzsch & Heyse, Hamburg und E. J. Genzsch, München. 

Ostem, A. D. 1906. (Hamburg, Schriftgiesserei von Genzsch 

und Heyse, 1906). X, 112 p. fol. 

Genzsch & Heyse, Schriftgiesserei, Hamburg. Nachtrage zur 
Handprobe, (1906) 24 p. kl. 8° 

Geschmacksversumpfung in der Akzidenzausstattung. 

Typographische Jahrbücher. Leipzig XXVI Jhrg. Heft X S. 77. 

Graphicus. Maandblad voor de typografie en aanverwante vakken. 
Tweede jaargang. Tilburg, Bijvoet, Mutsaers & Zoon, 1 905^ 1 906. 
IV, 160, CCXIV p. gr. 8° 

[Gress, Edmund ?] Advertising typography. 

The American manual of typography. 2e ed. New«York 1905 p. 13^20. 

183 



Groot, E. J. de. Eenige typografische regelen betreffende het samen^ 

stellen van het manuscript en het corrigeeren der drukproeven. 

Behoorende bij de letterproef der stadsdrukkerij van de gem, 

Amsterdam. Amsterdam 1906. 14 p. 16° 

Herdrukt met de bijvoeging «voor Leeken» in: Typografische mede» 
deelingen 1906 p. 2«3 en anoniem door Laurens Hansma te Apel« 
doorn (1906). 8 p. kl. 8© 

Hierta, Friherre Per. Boktryckerikonstens uppfinning och guldal^^ 

der. Sammandrag efter senaste forskningar. 
Boktryckcri^'Kalcnder 1905 1906. p. M5. 

Hortzschansky, Adalbert. Bibliographie des Bibliotheksis und 

Buchwesens. Leipzig, Otto Harrassowitz. 8° 

Verschijnt jaarlijks als Beiheft zum Centralblatt fur Bibliothekswesen. 
Gepubliceerd zijn de deelen over 1904 en over 1905. 

lUustration (L'). Noel 1906. Paris 1 déc. 1906. 30, 20 p. fol. 

Insels:Almanach auf das Jahr 1907. z. pi. IV, 152 p. sm. 16^ 
S. II: «Für Titel und Umschlag dieses Buches zeichnete Rud. Alex. 
Schröder die Rahmen und Heinr. Wieynk die Schrift Die Redak» 
tion besorgte Anton Kippenberg. Der Druck erfolgte bei Oskar 
Brandstetter in Leipzig». 

Jacobi, Charles Thomas. The printers' handbook of trade recipes, 
hints and suggestions relating to letterpress and lithographic 
printing, bookbinding, stationary, process works, etc. Third 
edition revised and enlarged. London, Charles Thomas Jacobi, 
1905. VII, 464 p. kl. 8° 

Jellinek, Arthur L. Internationale Bibliographie der Kunstwis^ 

senschaft. Berlin. B. Behr's Verlag. 8° 

Verschenen zijn de deelen over 1902, 1903 en 1904. 

184 



Jessen, Peter. Die Buchkunst der alten Meister. Führer durch die 

Sonderausstellung . . . der vormaligen Sammlung Hans Grises 

bach. Dczember 1906«Januar 1907. Berlin 1906, 28 p. 16^ 
Uitgave van het Kunstgewerbe^Museum te Berlijn. 

Katalog (Sonderts) der buchgewerblichen Abteilung veranstaltet 

und durchgeführt von dem Deutschen Buchgewerbe««Verein 

Sitz Leipzig. [Bearbeitet von Arthur Woemlein]. (Leipzig), 

Deutscher Buchgewerbe^Verein, (1906). 103, XXVIII p. kl. 8° 
III. Deutsche Kunstgewerbe^Ausstellung. Dresden 1906. 
Literaire bijdragen van Arthur Woemlein, dr. Ludwig Volkmann en 
Mathies«Masuren. 

Kirchofif, A. Zur Entwickelung des typographischen Akzidenz^ 

drucks. 

Denkschrift . . . des graphischen Klub. Stuttgart p. 17^26. 

Klimsch's Jahrbuch. Technische Abhandelungen und Berichte 
über Neuheiten aus demGesamtgebiete der graphischen Künste. 
Band VI 1905 (Frankfort a. Main, Klimsch & Co., 1906), VI, 
324 p. gr. 8o 

Lagerström, Hugo. Gustaf Hedberg. 

Boktryckeri^Kalender 19054906. p. 75*95. 

Letterproef [der] stadsdrukkerij. Amsterdam. MDCCCCVI. (X), 
135 p. 4° 

Liturgisch. Schrift, Schmuck und Bilder for kirchliche und v/élu 
liche Zwecke nach Zeichnung von Professor Otto Hupp, aus^^ 
geführt von der Schriftgiesserei Gebr. Klingspor. [Vorwort 
von dr. Friedrich Schneider]. OfFenbach, (1906). 142 p. 4° 

f Loubier, Jean. De nieuwe boekkunst in Duitschland. 
Het drukkers jaarboek 1906 p. 49*100. 

185 



Manuel (The americah) of typography. An exhaustive exposition 

of type^scomposition. A tcxt^book for the ambitious typogra^ 

pher, a guide and reference volume for the layt^out man, fore** 

man, superintendent & employing printer. [2e ed.] New York, 

Oswald publishing company, 1905. IV, 142 p. gr. 4° 
Het geschrift bereikte Nederland in het voorjaar van 1906. 

Marly. Frankfurt a. M. Schriftgiesserei Flinsch, August. 1906. 

(40 p.) gr. 8° 

[Schriftprobe] 30. Fortsetzung. 

Mededeelingen (Typografische). Tweede jaargang. Amsterdam, 
Lettergieterij «Amsterdam» voorheen N. Tetterode. 1906. III, 
108 p. kl. fol. 

Modellen (Fractische) voor zetter en drukker. Circulaires. Afl. 1. 

October 1906. Nijverdal, A. Tamminga, 16 p. gr. 4° 
Druk van Morks S. Geuze, te Dordrecht. 

Mori,Gustav. Internationale Zeitungs^^Ausstellung. Frankfurt a. M. 

. 1 906 in den Raumlichkeiten der ehemaligen Weissfrauen^Schule. 

27. Mai bis 1 1. Juni. Führer im Auftragedes Ausschussesheraus^ 

gegeben von — . 64 p. sm. 8° 

p. 2. : Gedruckt in der Kunst^Anstalt Wüste & Cc, Frankfurt a. M. 
mit Farben von Berger &. Wirth in Leipzig und Berlin. Cliché*s 
F. Guhl 6. Cc, Frankfurt a. M. Entwürfe von C. Fritz, Frank« 
furt a. Main. 

p. 46.: Der Satz erfolgte in der Haussetzerei der Schriftgiesserei 
Ludwig & Mayer aus Christian Egenolfï Werk» und Akzidenz^ 
schrift sowie Schmuck nach Zeichnungen von J. V. Cissarz, 
Darmstadt. 

Behelst: Franz Rittweger, Zur Geschichte des Zeitungswesens in 
Frankfurt am Main. (p. 7»32) — Fritz Mathem und Gust Mori, 
Zur Technik des Zeitungswesens (p. 33«384inotype, typograph, 
monoline en elektrotypograph). 

186 



Morris, William &Einery Walker. Printing. An essay from «Arts 

and crafts essays by members of the arts and crafts exhibition 

society». Park Ridge, The village press, M. CM. III. 17 p. 4o 
Kwam eerst in Januari 1906 in den handel. 

Nieuwenkamp, W. O. J. Bali en Lombok. Uitvoerige geïUu^ 

streerde reisherinneringen en studies omtrent land en volk, 

kunst! en kunstnijverheid. [Met een voorrede door G, P. Roufc 

faer]. Eerste gedeelte. Edam, Nieuwenkamp, «De Zwerver», 

(1906). VIII, 80 p. Met pltn. gr. 4° obl. 
Zwerver uitgave No. 2. 

Otlet, Paul. Les aspects du livre. Conférence inaugurale de Texpo^^ 

< sition du livre beige d*art et de littérature organisée k Ostende 

par Ie Musée du livre ( 14 juillet 1906). (Bruxelles. 1 906) 35 p. 8° 
Publication du Musée du livre VIII. 

Otlet, Paul. Sur Ie livre et l'illustration. 

Exposition internationale de photogravure. Brux. 1906 p. 7^20. 

Paginacijfers in boeken. 

Typographische mededeelingen van de lettergieterij «Amsterdam» 
1 Sept. 1906. p. 73.74. 

Picard, Edmond. But et esprit d'Ostende centre d'art. Conférence 
inaugurale 6 juin 1906. 43 fol. sm. kl. 8^ 

Rambonnet, F. L. De uiterste en middelste reden (de propor^ 

tie's in de natuur), hare betrekkingen tot het grafische bedrijf. 
Graphicus, 2e jaarg. No. 7. April 1906. p. 134*138. 

Reklameschrift:Radium:Leipzig,J.Schelter&Giesecke, (Juni 1906). 
16 p. en 4 pltn. 24° obl. 

p. 1093sslll2 van de Generale proef. 

187 



Rembrandt album 1606^1906. In 1906 uitgegeven voor het Neders^ 

landsche volk ter gelegenheid van het Rembrandti^jubileum. 

[Met een inleiding door W. C. van Meurs]. Zes kleurdrukken 

in omslag, fol. 

Vgl. : J. W. Gerhard, Het officieele Kunst^Nederland en de nationale 
Rembrandt^hulde. Amst. 1907. 8° 

Romdahl, Axel L. Rembrandts raderingar. 
Boktryckeri«Kalender 1905 1906. p. 5064. 

Smeding, L. H. Moderne boekversiering. 

Algemeene catalogus van nederlandsche boeken uit Noord en Zuid. 
Antwerpen, De nederlandsche boekhandel (1906). p. VII«XII. 

Unger, Arthur W. Die Herstellung von Büchem, Illustrationen, 

Akzidenzen usw. Mit 166 Figuren, 12 Beilagen und 60 Tafeln. 

Halle a. S., Wilhelm Knap. 1906. XXII, 452 p. 8° 
Druk van het Waisenhaus te Halle a. S. 

Veldheer,}. G. Het dorp Bergen voorheen en thans. Houtsneden. 
Amsterdam, S. L. van Looy, MDCCCCVI. 27 p. gr. 4° 

Vogeler, H. Kalender^^Bilder NachZeichnungen von—. OfFenbach 
a. M., Gebr. Klingspor, (1906). 28 p. 4° 

Volkmann, Ludwig. Buchkunst. 

Sonder:'Katalog der Buchgewerbliche Abteilung u.s.w. p. 45^9. 

f Vries, Jr., R. W. P. de. Initialen. 

Het drukkers jaarboek 1906. p. 101438. 

Vries Jr., R. W. P. de. Een nieuwe boekletter. 

De Amsterdammer. Weekblad voor Nederland, 20 Mei 1906. 

Wal, F. van der. De beginselen der typografie. Meppel, H. ten 

Brink, (1906). VII, 112 p. 8° 

Druk van Karel F. Misset te Arnhem. 

188 



Weiss auf Schwarzl Reklameschrift «Negativ». Zusammensetz^ 
bare helle Schrift auf dunkelem Grunde D. R. G. M. fiir Anzeigen 
und Reklamedrucksachen. Offenbach am Main, Rudhardsche 
Giesserei, (1905). 8 p. en 1 pi. 4° 

Wezatas Manadshafte. Vintemummer 1905, 16 p; Vamummer 
1906. 12 p. 8° 

Zachrisson, Wald. Tankar om bokutstyrsel. IV. 
Boktryckeri^Kalender 1905 1906. p. 141468. 






A^ 









v,^^ 

•^ »» 



189 



LIJST VAN BOEKDRUKKERIJEN 

Nederland 



AALSMEER 
Deddens, D. 
Mur. W. 

AALTEN 
Boer, Finna Gebrs. de 

ALFEN 
Cambier van Nooten*s Boekh. 
Samsom, N. 
Wieringen Jr., C. van 

ALKMAAR 
Bezaan, J. 
Bezaan, R. 
Coster &Co., Boek«enHandelsdr. 

v/h. Herm» 
Kluitman, P. 
Koster S. Co., Courant^ en Han< 

delsdr. v/h. 
Kusters, A. 
Nederkoom, W. 
Slinger, W. H. 

ALMELOO 
Dijk, Th. H. V. 
HÜarius Wz., W. 
Jans, Wed. J. W. 
Sommer, J. T. 
Twentsche Boek^ en Handelsdr. 



Wilmes, Firma 
Wilmes, Joh. 

AMERONGEN 
Kuiper, F. F. 

AMERSFOORT 
Blankenberg S. Zoon., B. 
CleefF, Firma A. H. v. 
Eymann, A. W. H. 
Michielsen, A. J. 
Wijngen, W. van 
Slothouwer, G. J. 
Want a Co., Van der 
Wolters, Firma H. 

AMMERZODEN 
Run, R. W. A. van 

AMSTERDAM 
Abraas & Co., Singel 235 
Adler, A., Warmoesstraat 161 
Amst. Boek» en Steendrukken) 

v/h. EUerman, Harms 6< Co. 

(Dir. B. C. E. Zwart). War* 

moesstraat 147/151 
Amst. Graveer«inrichting 
Amst. Stoomdr. R. Los, Nicolaas 

Berchemstraat 1 
Anneveld, A., J.v.Campenstr. 142 
Bergjr., J. vanden, Oudeschans 20 

191 



Biene, George W. v., Amstel 105 
Bigot. J. L. P.. Gcrard Doustr. 244 
Bladergroen, J.Ph., Raadhuisstr. 43 
Boek« en Kunstdrukkerij v/h. Roe» 

lofïzen, Hübner & Van Santen, 

N. Z. Voorburgwal 187 
Boek«,Kunst« en Handelsdrukkerij 

v/h. Gebr. Binger, Warmoesstr. 

174*176 
Boom & Co., J., Kerkstraat 350 
Brakke Grond, Mij. de, Nes 53 
Brancart, F. J., Gravenstraat 13 
Bruggeman, J. H., Frederik Hen» 

drikplantsoen 
Bunders, B., Beerenstraat 11 
Burgh, C. V. d., 3e Oosterpark» 

straat 124 
Burgh, H. V. d., St. Janstraat 5 
Bussy, J. H. de, Rokin 60»62 
Buijten, N., Haarl. Houtt. 131 
Cats, Gebr., Looiersgracht 43 
Gladder a Tak, Singel 313 
Clausen, J., St. Janstraat 40. 
Coesel, Joh. 

Concordia, N. V. HoogteKadijk, 3 
Coster, S., Weesperstraat 58 
Craats, H. v. d., Ie Van Swinden» 

straat 47 
Creveld & Co*s Boekhandel, Van, 

J. D. Meijerplein 8»10 
Dantuma, S.Co.D., Nic. Beetsstr. 

97»99 
Dokkum, J. van, Leidschegracht 84 
Dorssen, H. G. van, N. Z. Voor» 

burgwal 44 

192 



Driessen, J. F., Overtoom 192 
Drukkerij Algem. Ned. Diamant» 

bew.»Bond, Fl. Franschelaan 9 
Drukkerij Bos, Kerkstraat 347 
Drukkerij «De Globe», (L. Dou» 

wes), Alb. Cuypstraat 203B 
Drukkerij «Elsevier», Van Ostade» 

straat 233 
Drukkerij «Holland», Brouwers» 

gracht 136 
Drukkerij «Flantijn», N. Z. Voor» 

burgwal 324 
Drukkerij «Rembrandt», (H. Beij» 

levelt), Alb. Cuypstraat 261 
Drukkerij «Volksdagblad», O. Z. 

Voorburgwal 19 
Drukkerij «Vondel» 
Dubois & Co., Da Costastraat 94 
Duwaer & Van Ginkel, Bloemgr. 8 
Ehrenfeldt, J . G., 2e Nassaustraat 6 
Elderman & Berg, N. Z. Voorburg» 

wal 27 
Electr. Drukkerij en Kantoorboe» 

kenÊsibriek, v/h. Amd & Zn., 

Gravenstraat 10 
Electr. Drukk. «De Handelspers», 

Rokin 61 
Electr. Drukkerij «Hemony» 
Faddegon & Co., Haarlemmer» 

houttuinen 29»35 
Frisch Jr., W., Lijnbaansteeg 5 
Fritz F., Prinsengracht 92 
Gaarlandt S. Tjabring, O. Z. Voor» 

burgwal 226 
Geer Jr., E. F. A. van de 



Gerbracht, A. G., Borgerstraat 75 
Gimbel, Gebrs. Overtoom 354 
Have, Gebrs. ten. Lauriersstraat 22 
Handelsdrukkerij «Koster» 
Heiermann & Co., Spuistraat 52 
Herdes 6< Co., Naamlooze Ven* 

nootschap v/h.. Spuistraat 22 A 
Hoef, S. V. d., Ie Van Swinden* 

straat 15 
Holdert 6. Co., Keizersgracht 324 
Huizenga, F. Kinkerstraat 21 
Hunold, H. Rozengracht 146 
Immig & Zoon, Coms. 
Ipenbuur & Van Seldam (B. Mod« 

derman). Singel 91 
Janse, H., Jacob v. Lennepstraat 86 
Jesse, Joh., N. Z. Voorburgwal 160 
Joachimsthal's Stoomdrukkerij, 

Joden Houttuinen 92 
Jubels & Matthijssen,Celebesstr.48 
Kass,Wed.G., Haarlemmerdijk 140 
Kasteel van Aemstel, N. Z. Voor* 

burgwal 69*71 
Kerlen, J. H. A. 
Kinsbergen, Firma, Amstelstraat 33 
Knoop, Henri, Raadhuisstraat 17 
Koersen, H. J., Heerengracht 261 
Koopman, W. M., Jacob v. Cam* 

penstraat 14 
Koster, F. G., Prinsengracht 507 
Leefsma, J., Jodenbreestraat 
Leeuw, F. J. W. C. de. Firma Wed. 

F. A. Tak, Nieuwe Leliestr. 137 
Leeuwen, K. van. Lauriergracht 91 
Leger des Heils, F. Hendrikk. 49*51 

13 



Levee, M. H., Muiderstraat 22 
Levisson, Gebrs., Zwanenb.wal 26 
Lindenbaum S. Co., M.. Singel 459 
Los, D., Leidschekade 91 
Los, R., Nic. Berchemstraat 1 
Ludwig a Co., Haari. Houtt. 91 
Luii 6< Co., J. A., Lijnbaansgr 210 
Lutkie a Smit, Nieuwend. 188*190 
Mij. Algem. Handelsblad, N. Z. 

Voorburgwal 236*240 
Mannheim, S., Groeneburgwal 23 
Mendes Coutinho, A., Waterloo* 

plein 57 
Monnikendam Jr. & Co., S. S., 

Amstel 294 
Mug Jr., J. A., Weesperstraat 108 
Muller, C, Pr. Hendrikkade 20*21 
Munster 6< Zn., De Erven H,van, 

Heerengracht 246 
Naaml. Venn. Kantoorboekh. en 

Drukkerij v/h. Blikman & Sar* 

torius, Rokin 17 
Naaml. Vennootschap «Drukkerij 

Vooruitgang», Keizersgr. 378 
Nunnikhoven, J., Warmoesstr. 72 
Pauls, W. G. F., Vijzelstraat 99 
Plant a Co., J., Kerkstraat 215 
Portielje, M. J., Spuistraat 249 
Posthumus, J. D. 
Proops, Jz., Firma D. 
Reimeringer, Gebrs., Rokin 
Reishaus, O., Sparrenweg 27 
Robert, Th. C, Dapperplein 46 
Roever, Kröber 6. Bakels, De, 

Warmoesstraat 96 

195 



Rossen, F. van, Heerengracht 281 
Ruysendaal, Finna J., Kr. Waal 22 
Schröder, W. Heerengracht 363 
Schwartz & Co., Rustenburger» 

straat 318 
Simons, Gebrs., Kalverstraat 124 
Sloot, A. J., Rozengracht 164 
Smits, B. A. 

Snel Jr. ,R., Nieuwe Leliestraat 118 
Snel Hzn., T., Bloemgracht 6 
Soest, G. van, Langestraat 25«27 
Spin & Zoon, C. A., N. Z. Voor» 

burgwal 287 
Stadsdrukkerij, Nes 43 
Steijn, C. F. van. Warmoesstraat 75 
StoomdrukkeriJ «De Fakkel», v'h. 

B. van Mantgem, Singel 562 
StoomdrukkeriJ «De Kolk», Zee« 

dijk 16 
StoomdrukkeriJ «De Veldpost», 

Warmoesstraat 
AmolddeVita, Beursgebouw 
Straelen, A. van. Nieuwe Zijds« 

kolk 19 
Tak, J. C. Heerengracht 323 
Tijen 6^ Zonen, G. van, N. Z. 

Voorburgwal 2% 
Tuijl, D. J. van 
Valk, H. V. d.. Spuistraat % 
Veenman 6< Co., J. C. F., Hoogte 

Kadijk 87^89 
Visscher, Erven T. A. D., Nes 80 
Visser, J., Westerstraat 16 
«Voorwaarts», Electrische Boek» 

en Handelsdr., Flanciusstr. 3 

194 



Voskuil, Firma C. L. C, Reguliers^ 

breestraat 32 
Vries, J. de, Haarlemmerplein 30 
Vrolijk. J. R., O. Z. Voorburg» 

wal 136 
Waalwijk, D. A. van. Nieuwe Zijds 

Voorburgwal 345, Gebouw 

«Concordia» 
Weenink, J. H. G., Prinsengr. 447 
WiefFering Jr., H. Reguliersdwars» 

straat 87 
Wiersma, K. C, Prinsengracht 463 
Wijchers, Wed. J. J. Leliegracht 5 
Wijnperle, B., N. V. V/h., O. Z. 

Achterburgwal 75 
Witteboon, S., Reguliersdwars» 

straat 82 
Zee S. Korten, Van der, St Jan» 

straat 29 

ST. ANNA»PAROCHIE 
Kuiken Jz., J. 

ANNA PAULOWNA 
Slikker Cz., C. 

APELDOORN 
Baars, F. V. van 
Beunk, Gebrs. 
Hansma, Laurens 
Kroeseklaas, D. A. 
Prins, W. J. K. 
Romijn, P. G. 
Steghgers H. Jzn., J. H. 
Wekker, M. de 



APPINGEDAM 
Knaap, A. 
Ploeg, W. V. d. 

ARNHEM 
Boek', Courante en Steendruk» 

kerij v/h G. J. Thieme 
Cocrs & Roest 

Jongh's Kantoorboekhandel, De 
Martens, J. L. 
Mastrigt & Verhoeven, Van 
Meer, A. L. v. d. 
Meijer, A. 
Misset, Commanditaire Vennoot* 

schap Stoom» Boek» en Handels» 

drukkerij Karel F. 
Muinck, S. A. de 
Paap S. Zoon 
Piggelen 6< Heuvelink, van, Jans» 

plein 51 
Slot a Zoon, Firma T. E. 
Swaan, W. 
Wiel 6. Co., G. W. V. d. 

ASSEN 
Bom, H. 

Gorcum 6^ Co., Van 
Gratama,A.W.aM.H. 
Hansma, L. 
Hummelen, G. F. 
Stoomdrukkerij «Floralia», Firma 

W. van Gorcum 

ASTEN 
Berkers Verbunt 



AXEL 
Dieleman, F. 

BAARN 
Bakker, G. 
Hollandia»Drukkerij 
Oerlemans, A. B. 

BALK 
Boek», Courant» en Handelsdruk» 

kerij «Balk» - 
Jongh, W. H. de 

BARNEVELD 
Boonstra, G. W. 

BEDUM 
Haan, W. 

BEEMSTER 
Lakeman, Firma C. 

BERGEN»OP»ZOOM 
Harte, P. 

Hasselman, Numa 
Juten, Gebrs. 
Kok, A. J. A. de 
Verlinden, H. P. M., Muziekdr. 

BERGUM 
Meulen, Gebrs. van der 

BEVERWIJK 
Slotboom, D. S. 



BILT, DE 
Bodegraven, J. van 



195 



BODEGRAVEN 
Pfauth. C H. 
Sanders, T. 
Wijk, C. A. van 

BOKSMEER 
Schoth, Firma F. 

BOKSTEL 
Eupen, Wilh. van 

BOLSWARD 
Baars, T. A. J. 
Cuperus Azn., B. 
Jong, P. de 
Westerbaan S. Pekema 

BORNE 
Heise, J. C. 

BOSKOOP 
Boskoopsche Handelsdrukkerij 

(H. Mathot) 
Wiegand Bruss, M. A. 

BREDA 
Bogaertsi^Petit 

Bredasche Boekh.v/h.Broese 6wCo. 
Engelbregt. H. 
Nijs*Philipsen, C. E. J. 
Oirschot, J. van 

Oukoop, Gebr. (P. W. v. d. Weijcr) 
Turnhout 6< Co., Van 
Wees, Eduard v., Muziekdrukkerij 

BREUKELEN 
Dijk, G. van 

196 



Mobach, P. 

BRIELLE 
Kluit, L. 
Moerman, D. 
Overbeeke, J. K. 

BUITENPOST 
IJlstra, W., Boekdrukkerij «Acht« 
karspelen» 

BUREN 
Thijsen, D. J. 

BURG (TEXEL) 
Langeveld & de Rooy 

BUSSUM 
Faber S. Co. 
Los, Firma R. 
Markelbach, G. M. 

COLIJNSPLAAT 
Peijl, S. V. d. 

DALFSEN 
Eshuis S. Co. 

DEDEMSVAART 
Gelderman, G. J. 
Meesters Jr., J. 

DELFT 
Brouwer & Co. 
Dijk 6< Zoon. A. M., van 
Doome, C. J. van 



Gaade, W. 

Grafc. F. 

Judels Jr., B. 

Koumans, P. J. 

Marken's Drukkerij Vennoot* 

schap, van 
Meijden, C. A. v. d. 
Oei Jr., J. van 
Waltman Jr., J. 

DELFZIJL 
N. V. De Eemsbode 

DEVENTER 
Beitsma, F. 

Boek* en Steendrukkerij «De I Jsel» 
Burgh, J. J. van der 
Deventer Boek* en Steendrukkerij, 

vroeger J. de Lange 
Hoovenaar Rutering, A. W. 
Velders. H. W. 
Wilterdink, D. J. 

DIDAM 
Staarink, H. A. 

DIEREN 
Opwyrda, G. G. 

DIRKSLAND 
Penning, A. G. 

DOESBURG 
Becking, H. G. J. 
Derksen & Zoon, H. 



Germs F. Hzn., H. 

DOETINCHEM 
Nederl. Drukkers* en Uitg. Mij. 

C. Misset 
Straten & Mooy, van 
Welscher, J. S. te 
Zurich, W. H. 

DOKKUM 
Douma, D. P. 
Kamminga, J. 
Schaa&ma & W. Brouwer, B. 

DONGEN 
Leijten, J. W. 

DOORN 
Ruitenbeek, B. 

DORDRECHT 
Brummen, D. J. van 
Buul, Firma T. van 
Dekkers, N. H. 

Dordrechtsche Drukk. en Ui^ JVlij 
Elk, D. L. van 

Elk*s Drukkerij en Boekh., H. R. v. 
Hoeven, A. v. d. 
Koldewijn, D. a T. 
Longte, J. de 
Maywald, F. 
Morks &, Geuze 
Obreen & Co. 
Reidel, D. 
Zeeuw, J. de 

197 



DRACHTEN 
Folkertsma, J. 
Lavennan, J. 
Plantinus, Jan, 

DRIEBERGEN 
Kraal, W. 

DRIEBORG 
Bakker Rzn., J. 

DRUTEN 
Drukkerij Maas^* en Waalbode 
Hcereveld &. Co., J. F. van 

ECHT 
Griens, R. 

EDAM 
N.^Holl. Stoomis, Boek«, Courant^ 

en Handelsdrukkerij, H. Smit 
Veen Kzn., K. 

EINDHOVEN 
Nunen S. Vervoort, Van 
Pierre 6< Co., M. F. van 
FierresBijsterveld, F. E., van 
Strijbos^Hubers, F. J. 

ELBURG 
Hengeveld, A. 

EMMEN 
Kate, W. ten 

ENKHUIZEN 
Bais, F. 
Egmond, A. 

198 



Graaf. J. W. de 
Posthuma, F. J. W. 

ENSCHEDÉ 
Adol& &. Fennink 
BUjdenstijn. B. B. 
Broek a AdolE, Van den 
Bronsema, Gebr. 
Bruggeman, G. 
Electrische drukkerij «De Samen* 

werking», Spelbergsweg 2^ 
Hassink, Gebrs. 
Loeff, M. J. van der 
Rosenboom & Zoon., F. 
TwentscheBoek>:enSteendrukkerij 

CJ. ten Cate Bzn.) 

EFE 
rïooiberg, A. 

ERMELOO 
Kruijver, H. 
Mooij, Gebrs. 

FRANEKER 
Bos, Gebrs. 
Koksma, F. 
Telenga, T. 

GEERTRUIDENBERG 
Vermeeren, Firma A. F. 

GELDERMALSEN 
Haar, H. R. ter 

GENDRINGEN 
Smeenk S. Bosma, Firma 



GOES 
Boluijt a Co. 

Jonge* Verwest, Wed. S. J. de 
Kleeuwens &. Zn., F., (J. Mulder) 
Oosterbaan S. Ie Cointre 
Ross, J. A. 
Sandyck, F. 
Talsma, Y. 

GOOR 
Boer. R. de 

GORINCHEM 
Andel Jzn.,FinnaA. H. van 
Eek, J. M. van 
Knierum, J. H. 
Noorduijn 6^ Zoon. J. 
Otterloo, H. O. B. van 
Stoomdrukkerij v/h. T. Homeer 

GORREDIJK 
Kiemstra, R. 
Zwaag, G. L. van der 

GOUDA 
Ben turn S. Zoon. J. van 
Brinkman & Zoon, A. 
Buuren, Nz., (S. W. van) 
Edauw 6w Johannissen 
Jongeneel, A. 
Koch & Knuttel 
Ven, J. de 
Verzijl, B. A. 

GRAVE 
Dieren, Firma A. F. G. v. 
Penders, W. 



'S*GRAVENHAGE 
Arps 6^ Co., W., Nobelstraat 4 
Belinfante, F. J., [v'h. A. D. Schin* 

kei]. Fa vilj oensgracht 17 
Blommendaal, C, Z. O. Buiten* 

singel 223 
Boek* en Handelsdr. «Transvalia» 
Burgh, J. V. d., Prinsengr. 93 
Drukkerij «Humanitas» 
Drukkerij Levisson, N. V., v/h. 
Drukkerij «Luctor et Emergo» 
Drukkerij «Trio», Nobelstraat 27 
's*Gravenhaagsche Boek* en Han* 

delsdrukkerij v/h. Gebrs. Guinta 

d'Albani, Nieuwe Molstraat 20 
Haagsche Stoom*, Boek* en Han* 

delsdrukkerij 
Haas, Anton de, Frederikstraat 9 
Hagen, T. C. B. ten, Nobelstr. 20 
Handelsdrukkerij «De Ster» 
Hoekstra 6. Co., J. 
Klaassen, H. H. 
Laméris, F. 

Landsdrukkerij, Algemeene 
Langenhuysen, Gebrs. J. 6». H. v.. 

Kerkplein 9*10 
Meulen & Co., Van der 
Mortelmans, Wed. F. G. 
Mouton & Co., Herderstraat 5 
Nederbragt, Joh. A. 
Ned. Boek* en Steendrukken) v/h. 

H. L. Smits 
Niezen, P. 
Pigeaud S. Stein 
Scherrenberg, Firma D. 

199 



SijthofF Jr.; A. Wagenstr. 24»28 
Simons & Co., Ph. 
Smulders & Co., J., Spuistraat 55 
Swart a Zn.. De, Oude Molstr. 7 
Wery, J. L. 

ZuidxHoU. Boekif, en Handelsdr. 
Wagenstraat 70 

S^GRAVENZANDE 
Deventer, J. v. 

GROENLOO 
Banning, F. 

GRONINGEN 
Amolli, A. 
Bouwman, E. F. 
Casparie, F. W. 
Haan, Jan 
Hazewinkel Jzn., R. 
Heijningen, Bosch 6< Co., van, 
Hoitsema, Gebrs. (Dr. A. S. Hoit« 

sema, Dr. C. Hoitsema en Mr. 

J. E. T. Hoitsema) 
Hoving S. De Groof 
Jacobs, B. 

Kamerling, Wed. A. 
Kamp, Erven B. v. d. 
Oppenheim, Firma I. 
Schut Azn„ H. 
Ubbens Hzn., H. 
Uchtman, T. 
Uchtman Jr., J. 
Ven, W. F. van de 
Vredevoogd 6< Co., Firma 
200 



Waal, M. de 

Weijer, Firma I. H. v. d. 
Wolters, J. B. 
Wolthers, L J. 

GROUW 
Spoel 6. Co., Van der 

GULPEN 
Alberts, Firma M. 

HAARLEM 
Alfen, H. G. van 
Boekdrukkerij v/h. St Jacobs 

Godshuis 
Bohn, De Erven F. 
Boom, J. A., Firma W, H. Woest 
Qttert Zonen, P. van 
Damen 6< Co. 
Enschedé & Zonen, Joh. 
Haarlem's Dagblad 
Haarlemsche Drukkers» en Uit» 

gevers*Mij. v/h. Gebrs. Nobels 
Hoogkamer, W. F. 
Inklaar, J. 
Jansen, H. S. 
Ketting, P. L. M. 
Kleijnenberg, J. L. E. L. 
Loosjes, De Erven 
Met & Meijlink 

N. V. «De N. Haarl. Courant» 
Olphen 6< Co., H. A. van 
Ruijgrok 6< Co. 
Vemhout & Sluyters 
Waard, Gebrs. de 



HARDERWIJK 
Schilder, E. 
Wedding, Firma 1. 
Wielenga, W. 

HARDINGSVELD 
Dekker, W. P. 

HARLINGEN 
Houtsma, S. W. 
Wilkeshuis, C. 
Zwaag 6^ Zn., F. v. d. 

HEERENVEEN 
Binnert— Overdiep, A. 
Bokma, H. 
Hepkema, J. 
Schaar, F. J. v. d. 

HEERLEN 
Penners &. Co. 

HEYTHUISEN 
Beijnsberger, J. 

HELDER 
Boer Jr., C. de 
Egner, H. J. P. 
Heldersche Uitgevers Mij. 
Haagen, G. v. d. 
Snel, P. 

HELMOND 
Moorsel &. v. d. Boogaart, Van 
Pellemans, Aug. 



Reijdt, J. de 
Reijdt— Simons, F. de 
Electr. Drukkerij «Plantijn» 

HENGELOO 
Blenken, B. T. 
Cate, F. L. ten 
Klaasesz & Cie., Jhs. 
Scholten, Reijmer & Aries 

•S.HERTOGENBOSCH 
Arkesteyn & Zn., J. J. Courant* 
Boek^, Courant* en Handelsdruk^ 

kerij v/h. Henri Berger 
Cahen, J. 
Jansen, B. G. 
Lutkie & Cranenburg 
Poell-de Rooij, J. H. 
Steures, Gebrs. 
Stokvis & Zn., P. 
Teulings, C. N. 
Tierie*s Drukkerij en Binderij 
Veerdonk 6< Zn., J. van de 

HEUSDEN 
Gezelle Meerburg, A. 
Veerman, L. J. 
Wuyster, H. 

HILLEGOM 
Hamberg Jz., Firma H. 
Kat, J. G. 
Ultee, C. J. 



HILVERSUM 
Blommesteyn, M. 



201 



Boekhandel en drukkerij «Astra» 
Drukkerij en Uitgeverszaak «De 
Mercuur» v/h Nonhebel. &. Co. 
Hooft, A. van 
Kiene, Gebr. 
Kroes, Alb. H. 
Reddingius, J. 
Witzel. J. H. 
Wolft, Gebr. 

HOENDERLOO 
Drukkerij van het Doorgangshuis 

HOOFDDORP 
Stadt, Sr., A. van de 

HOOGEVEEN 
Pet, C. 

Slingenberg, Wed. A. 
Zwiers, Jzn., E. 

HOOGEZAND 

Smits 

HOORN 
Boldingh, A. C. 
Geerts 6< Kops 
Houdijk, A. 
Posthuma, A. Rzn. 
Stumpel, H. 
Vermande Zonen 

HULST 
Verwilghen, Gebrs. 
N. V. «Zeelandia» 

202 



lERSEKE 
Peijl, J. J. V. d. 

IJMUIDEN 
Sinjewel, J. 

IJZENDIJKE 
Bevin, Wed. L. J. 

JOURE 
Vries & Muurling, De 

KAMPEN 
Bos, J. H. 

Halteren, H.Kzn., T. van 
Hulst, Laur. van 
Jong, C. de 
Kammen, H. van 
Kok, J. H. 
Leene &. Co. 
Zalsman, Ph. 

KERKERADE 
Alberts, N. 

KINDERDIJK 
Jong, Azn. C. de 

KLUNDERT 
Vries, J. de 

KOLLUM 
Slagter, T. 

KOOG A/D ZAAN 
Schenk &. Zonen, Klaas 



Zaanlandsche Stoomdr., v/h. £. N. 
Smit Ez. Naaml. Venn. 

KOOG-ZAANDIJK 
Bakker Jz., S. 

KRIMPEN A/D IJSEL 
Wolters, J. Ph. 

KROMMENIE 
Knijnenberg, A. 
Preijer Jr., P. 

KRUININGEN 
Peijl, F. van der 

LEERDAM 
Haar 6<. Schuijt, Ter 
Tuinen 6< Zn., C. van 

LEEUWARDEN 
Borgesius, J. H. 
Broersma &. CoIIet 
Coöperatieve Cour. en Handelsdr. 
Eisma Czn., W. A. 
Groot Hzn., H. G. de 
Hoekstein. L. G. L. 
Jongbloed Azn., C. 
Koumans Smeding, Erven 
Krediet. P. 
Miedema & Co., N. 
Miedema a Co.. Wed. J. R. 
Tijssen, Leonard 
Veen, Jan van der 
Vlerk, C. v. d. 
Vries, N. L. de 



LEIDEN 
Batteljee &. Terpstra 
Bink, C. de 
Boekhandel en drukkerij v/h. E. 

J. Brul 
Brussel, G. van 
Buurman, H. 
Duijverman, P. 
Groen 6< Zoon, J. J. 
Kat, Jr., W. J. 
Linden, E. J. J. v. d. 
Mulder, P. J. 
Nifterik Hzn., L. van 
Schut, Joh. T. 
Sijthoff, A. W. 
Taconis Sz., W. M. 
Théonville, G. F. 
Trap, Firma P. W. M. 
IJdo, E. 

LEKKERKERK 
Oudsten, Gebrs. den 

LEMMER 
Koopman, W. A. F. 
WÜder, H. 

LIENDEN 
Mil, J. C. van 

LISSE 
Taconis Szn., W. M. 

LOCHEM 
Lochemsche Cour. en Handelsdr. 

203 



MAASSLUIS 
Endt &. Zn., J. v. d. 
Govers, N. J. 
Hucht, J. P. van der 
Lintjes, W. P. 
Maassluissche Boeku en Handels* 

drukkerij 

MAASTRICHT 
Amolts & Cie. 
Boosten & Stols 
Elissen, J. H. 
Leiter^Nypels 
Schols, Victor 
Simais— de Groot 
Weijerhorst, Firma 

MEDEMBLIK 
Idema, K. H. 

MEERSSEN 
Maenen— Vaessens, J. H. 

MEPPEL 
Baumann, J. B. 
Boom &. Zn., J. A. 
Brink, B. ten 

MIDDELBURG 
AltorfFer, J. C. 6. W. 
Auër 6< Zn., U. F. 
Benthem & Jutting, C. H. J. van 
Geulen, Firma J. J. 
Kröber Jr., D. G. 
Littooij Azn., A. D. 

204 



Smits, R. M. 
Straaten, Gebrs. van 
Wijtman, P. G. 
Zeeuw, M. S. de 

MIDDELHARNIS 
Flakkeesche Boekdrukkerij, enz. 

MIJDRECHT 
Verweij, Johs. 

MOLENAARSGRAAF 
Essen Mzn., P., van 

MONNIKENDAM 
Groene woud, J. 

MUSSELKANAAL 
Koster, Erven H. H. 

NAALDWIJK 
Bergen 6< Co., E. van 

NAARDEN 
Gooische Snelpersdrukkerij 

NEEDE 
Gantvoort, D. 

NEERBOSCH 
Neerbosch' Boekhandel 

NIEUWE NIEDORP 
Groot, Gebrs. 

NIEUWE PEKELA 
Dijken, H. van 



NIJKERK 
Callenbach, C. C. 
Ramshorst, J. van 

NIJMEGEN 
Drukkerij «De Phocnix» 
EekhofF a Zn., J. H. 
Geurts, P. A. 
Graaf Azn., B. de 
Hooijdonk, A. T. van 
Maatsch. De Gelderlander 
Mac Donald, F. E. 
Robijns 6^ Co. 
Thieme» G. J. 
Tiemesen— Verkuyl 
Vieweg 6< Zn.» C. A. 

NIJVERDAL 
Nijverdalsche Snelpersdrukkerij 

NOORDSCHARWOUDE 
Keizer, J. H. 

NOORDWIJKpBINNEN 
Dorsman, A. 
Smits, Hendrik 

NUMANSDORP 
't Hooft Jzn., D. 

OLDENZAAL 
Banning, F. 
Bruggeman, C. 
Verhaag, J. 

OOLTGENSPLAAT 
Breur & Zonen, M. 



OOSTBURG 
Bronswijk, Firma A. J. 
Pauw, A. de 

OOSTERBEEK 
Ham, J. D. 
Jonge Mzn., W. de 

OOSTERHOUT 
Aa &. Zonen, H. C. van der 
Helvert*v. d. Bom, J. M. van 
Oosterhoutsche Courant en Han* 

delsdrukkerij 

OOSTERWOLDE 
Popping, J. H. 

OOSTWOLDE 
Koning Gzn., Z. J. 

OOSTZAAN 
Wijk a Smit. Van 

OS 
Acket, J. A. 

OUD.BEIERLAND 
Hoogwerf Azn., W. 
Witte, M. J. 

OUDENBOSCH 
Ditvoorst, J. F. X. 
Hopstake, M. 



OUDE».PEKELA 
Mulder Azn., T. 



205 



OUDEWATER 
Rahms, E. C. 
Verhoef, H. T. 

PURMEREND 
Honijk, J. G. 
Schuytemaker, J. D. 
Steensma, K. 

PUTTEN 
Handelsdrukkerij «De Veluwe» 

RENEN 
Waiboer, C. 

RIJP, DE 
Raven, J. W. van 

RILLAND.BATH 
Boven (x Co., Van 

ROELOFARENDSVEEN 
Jong, J. de 

ROERMOND 
Roermondsche Stoomdrukkerij 
Romen & Zonen, J. J. 
Timmermans, Henri 
Veith, Herman 
Waterreus, M. 

ROTTERDAM 
Arps S< Zoon, B., Groote Markt 12 
Bekink Jzn., G., Aelbrechtstr. 61 
Belle, Firma G. W. van 
Benedictus, Firma Wed. S., Zuid* 

blaak 82 

206 



Biene, George W. van. Gedempte 

Binnenrotte 
Bieshaar & Zoon 
Blazer a Metz, D. 
Blitz a Co. 
Blonk, Wilh. L. 
Boer &. Co., De, Houttuin 41 
Bont &. Zn., E. de, Leuvehaven 4 
Borgh. E. P. 
Bronkhorst & Schaap 
Brouwer &. Co., D., Oppert 36 
Bück & Elze 
Courant en Handelsdrukkerij «De 

Maasbode» 
Drukkerij «Morris» 
Ende, P. F. van den 
Faber, A. 

Geleijns, C, Wijnbrugstraat 13 
Grand Jr., J. H. la 
Haagens, Gebrs., Keizerstraat 25 
Hartog Jr., C. 
Hofmans, H. A. 
Hofwegen &. Genneken, Van 
Hollaar, Com. 

Hooft, G. B. 't. Haringvliet 55 
Hosman, G. J. 
Houtman, H. A. J. 
Immig&Zn.,Coms., N. Haven 3^5 
Jong, J. de, Wijnstraat 34 
Korpel, J., Electr. drukkerij «Het 

Oosten», Admiraliteitstr. 13*15 
Kriens, J. L. 
Leeflang, L. 
Linden, J. H. van der 
Luigies, N. H. 



Masereeuw &. Bouten, Gedempte 

Binnenrotte 50 
Miechelsen, L. Hillelaan 18 
Moonen S< van Pelt 
Moret, Frans 
Mostert & Zn., Stelanus, Nieuwe 

Haven 155 
Murk, K. 

Nijgh & Van Ditmar 
Poot, Gebrs., Oppert 110 
Rotterdams Nieuwsblad 
Rotterdamsche Boek^ en Kunst» 

drukkerij 
Schollaardt, Gebrs., Wijnhaven 57 
Schusler, C. 
Sijn S. Zn., D. v., Gedempte Bier»! 

haven 27 
SijthofF,C., Schiedamsche Singel 24 
Strömberg 6c Co. 
Tuizing, Gebrs. Toerijstuin 12 
Vliet, J. C. van 

Vries Dzn., T. de. Hoogstraat 246 
Vürtheim 6^ Zn., J., Stoomdr., 

Linker Rottekade 72 
Waesberge &. Zn., Wed. G. van, 

Reederijstuin 5*11 
Weeme, A. ter, Openrijstuin 16 
Wit, K. de. Admiraliteitstraat 4 
Wijt a Zonen, M. 
Zwager *s Boekhandel 

ROZENDAAL 
Helvert^Weijermans, E. H. B. v. 
Leeuwen, M. D. v. 
Polls«Suykerbuyk, J. v. 



SAPPEMEER 
Borgesius, T.J. 
Klein, D. 

SAS.VAN*GENT 
Verhaak, Ch. 

SCHAGEN 
Burger, C. 
Trapman, P. 

SCHAGERBRUG 
Leverink, J. van 

SCHEEMDA 
Wind, B. 

SCHEVENINGEN 
Edauw & Johannissen 
Hoeven, H. H. v. d. 
Jansen, Firma C. 
Koek, D. 

SCHIEDAM 
Drukkerij «De Eendracht», West 

Frankenlaan 14. 
Hulsman, J. B. C. 
Noortwijk, Gebrs. van 
Reterink, W. H. 
Roelants, H. A. M. 
Roelants, H. J. C. 
Water Hzn., J. v. d. 



SCHIPLUIDEN 
Vermeer, L. 



207 



SCHOONHOVEN 
Nootcn, S. aW.N.v. 

SITTARD 
Alberts, J. K. 
Claessens, Bern. 
Tholen, Gérard 
Vroemen^Bormans, J. H. 

SLIEDRECHT 
Luijt, Gebrs 
Wijngaarden, A. v. 

SLUIS 
Osse waarde, J. J. 

SNEEK 
Boer Szn., C. de 
Boschma, L. 
Brandenburgh, H. 
Drijfhout, E. J. 
Druten, J. F. van 
Falkena Mzn., B. 
Flach, A. 
Osinga, A. J. 

Stoomdrukkerij «De Motor» 
Vries, J. G. de 

Wiarda, J. J., Kruizebroederstraat 
Wiersma, A. J. 

SOMMELSDIJK 
Boekhoven, W. 

SPANBROEK 
Taconis, M. 

208 



STADSKANAAL 
Eerelman, J. 

STEENBERGEN 
Nijssen, Gebrs. 
Vermeulen, P. A. 

STEENWIJK 
Bijkerk, R. H. 
Hovens Gréve, G. 
Smit, A. 

STEIL, BIJ TEGELEN 
Drukkerij van het Missiehuis 

TERNEUZEN 
Jonge, M. de 
Littooij Azn., D. H. 
Sande, P. J. van der 

THORN 
Tonnaer, Firma Hub. 

TIEL 
Campagne, Gebr. 
Izaks, A. J. 
Loon, A. van 
Mijs, D. 

TILBURG 
Arts, Ant. 
Bergmans, A. 
Bergmans, W. 
Byvoet Mutsaers 6w Zn. 
Duzée, Louis 



Gianotten, H. 
Jongens Weeshuis, R. K. 
Loven 6^ Co., F. 
Luyten, N. 

Scholberg:sde Reydt, A. 
Smits, Jean 
Wcijers 6^ Co. 

TOLEN 
Pot, J. M. C. 

UDEN 
Heijden 6^ Van Dijk, Van der 

UITGEEST 
Klomp, G. 

UITHOORN 
Lodewegen S. Van der Neut 

UTRECHT 
Abels, W. Anton 
Alt. P. 

Boekhoven, J. van 
Boer, P. den 
Bokma Hzn., J. 
Bosch 6w Zn., Firma L. E. 
Ditmar, Firma F. B. van 
Drukkerij «Het Centrum» 
Druten, J. van, Stoomdrukkerij 

«De Industrie» 
Groot. D. W. G. 
Kemink 6^ Zn. 
Liefde. Joh. de 
Masselink. L., Kwartelstr. 35 en 41 

14 



Mossel. A. 

N. V., Snoek*s Stoomdrukkerij 

Weijer. P. W. v. d. 

VALKENBERG 
CroUa^Falise, Jos. 

VALKENSWAARD 
Berkers, Gebrs. 

VARSSEVELD 
Straten &. Mooy, Firma van 

VEGHEL 
Goede<ie Greef, W. P. I. de 
Stoomdrukkerij «Futura», (Fr. de 

Goede) 
Wiesell, I. J. 

VEENDAM 
Bakker, E. J. 

Lange &. Van Duysen, De 
Mulder, E. E. A. 

VELP 
Bouvet, L. 
Smits, F. B. 

VELSEN 
Nauta, J. P. 

VEENENDAAL 
Harde veld Cz.. Jac. v. 



VENLO 
Bontamps. Wed. H. 



209 



Sloot. W. Van der 
Uyttenbroeck. Wed. H. H. 
Venloosche Boekdrukkerij voorh. 
de Schartz 6^ van Grinsen, N. V. 

VENRAAI 
MunckhofF:»Sassen, Van den 

VIANEN 
Vianensche Boek* en Courantdr. 

VLAARDINGEN 
Dorsman &. Odé 
Meyden, A. v. d. 

VLISSINGEN 
Geelhoed, M. 
Stuart. J. M. 
Velde Jr., F. v. d. 
Vey Mestdagh, C, N. J. de 

VOORBURG 
Lokker, J. 

VUCHT 
Krijnen, Jos M. 

WAALWIJK 
Baijens, P. C. 
Breuer. Firma 
Tielen, Antoon 



Veenman, H. 
Wigman, B. 

WATERGRAAFSMEER 
Kuppers, C. P. 

WEERT 
Smeets, Emm. 

WEESP 
Houten &. Zoon, C. J. van 
Weesper, Boekhandel en Stoomt 

drukkerij v.h. P. P. Kool. N. V. 
Posthuma, G. 

WESTZAAN 
Bakker, J. 
Dijk a Allan, Van 
Jong, Gebrs. de 
Molenaar, J. 

WIERINGEN 
Bosker, O. J. 

WIJHE 
Dillen, J. C. van 
Sieswerda, S. 

WIJK*BIJ.DUURSTEDE 
Sieswerda, Sj. J. 
Vonk, C. 



WAGENINGEN 
Drukkerij «Vada» 
Stads^Boek? en Courantdrukkerij 

210 



WILDERVANK 
Halteren, H. K. van 
Halteren, T. van 



WINSCHOTEN 
Boekdrukkerij «Oldambt» 
Veen. J. D. v. d. 
Verver & Co., E. 
Zuikerberg, B. M. 

WINSUM 
Mekel. J. C. 

WINTERSWIJK 
Boer» Gebrs. De 
Hartog, G. 

WISSEKERKE 
Marcusse, M. H. 

WOENSEL 
HoofF Sengers, H. van 

WOERDEN 
Kraaijenbrink, Firma D. 

WOLVEGA 
Taconis, G. 

WORKUM 
Brandenburgh, Firma Simon 
Brandenburgh &. Zn.. Firma H. 

WORMERVEER 
Dekker Jz., Firma F. 
Gorter Jr., D. 
Meijer Dzn., G. 
Ramshorst, Wed J. van 

ZAANDAM 
Bakker 6^ Zonen., Firma 



Blees Gzn., K. 
Bolding, D. 
Huig, C. 
Leeuwerik, Jb. 
Pel, Com. 
Santé, M. van 
Sombeek,Wed. F. N. 
Stuurman, A. 

ZAANDIJK 
Heijnis Tzn., J. 
Out Fzn., F. J. 

ZALT*BOMMEL 
Drukkerij d. Bommelsche Courant 
Garde 6. Co., H. J. van de 
Fekelharing, J. 

ZANDFOORT 
Drukkerij «Linnaeus» 

ZANDVOORT 
Zandvoortsche Boek« en Handelss» 
drukkerij 

ZEIST 
Avis Jzn., C. 
Steenbergen, L. 
Vonk & Co. 

ZEVENBERGEN 
Greven, Am. M. 
Sneep & Maris 
Stoomdr. «*t Slot Loevestein» 



ZIERIKZEE 
Mooij &. Mommaas, De 



211 



N. V. Stoomdrukkerij v.h. onder 
de finna Lakenman &. Ochtman. 
Ochtman. R. W. J. 

ZUIDDORPE 
Moerdijk, A. 

ZUIDLAREN 
Hertz S< Co., J. K. 

ZUTFEN 
Barneveld, G. W. van 
Cate &. Zn., Firma Fr. ten 
Spruijt S. Co., Firma J. 
Thieme a Cie., W. J. 
Wansleven, W. C. 
Wansleven 6< Zn., Firma J. H. A. 



Willemsen, Q. B. 
Berg. T. 
Burgers, H. D. 

ZWARTSLUIS 
Kuiper, H. J. 

ZWOLLE 
Heuvel, H. ten 
Rivière &. Voorhoeve, La, 
Thomas«^»Kempis«drukkerij , (J . 

M. W. Waanders) 
Tijl, de Erven J. J. 
Tjeenk Willink, W. E. J. 
Tulp, Firma H. 
Vellinga Wzn., J. 



Oost^Indië 



BATAVIA 
Albrecht a Co. 
Belkum & Co., A. M. van 
Boekhandel Visser & Co. 
Dorp S. Co., H. M. van 
Jap Goan Ho 
Javasche Boekhandel 
KolfF a Co., G. 
Landsdrukkerij 
Smits, F. B. 

CHERIBON 
Bisschop, A. 
Boer, J. D. de 

212 



DELl 
Deli Courant 

DJOKDJAKARTA 
N. V. v.h. Buning, H. 

MAKASSAR 
N. V. Handelsdrukkerij en Kan» 
toorhandel «Celebes» 

FADANG 
Winkel*Mij. v/h. F. Baumer 6< Co. 

SAMARANG 
Bisschop, A. 



Dorp 6< Co., G. C. T. van 
Masman &. Stroink 
Samarang^drukkerij en Boekhand. 

SOERABAIJA 
Boek' en Handelsdr. v/h. Thies & 

Umbgrove, N. V. 
Donker & Co., Gebr. 
Gimberg, Gebr. 
Ingen, H. van 
Mij. v/h. E. Fuhri a Co. 



Matzen Sand & Co. 
Nijland. J. M. Ch. 

SOERAKARTA 
Vogel, van der Heijde & Co. 

TEGAL 
Boer, J. D. de 

WELTEVREDEN 
Boekhandel Visser & Co. 



West^slndië 



CURAgAO 
Meijer, C. D. 



PARAMARIBO 
Libertador Ellis, T. 
Oliviera, J. H. 



■-^ •, 



.(^^ '?" 



ï4 i^W 



^^*^i^^ 



213 



r 



INHOUDSOPGAVE 



Een woord vooraf Bldz. 

Amerikaansch zetwerk, door S. H. de Roos, met 38 

illustratiën ........ 1 

Het lezen van drukproeven, door Com. J. E. Bosmans, 

met 4 illustratiën ....... 49 

Emil Julius Genzsch, door Friedrich Bauer, met 19 illus: 

stratiën ......... 73 

De herleving der boekkunst in Engeland. I. William 

Morris, door R. W. P. de Vries Jr, met 15 illustratiën. 95 

Iets over Spitzertypie, door B. Modderman, met 4 illu^» 

stratiën 131 

Literatuur«:o verzicht, door J. W. Enschedé, met 5 illu^ 

stratiën 139 

Lijst van boekdrukkerijen 191 

Advertentie afdeeling Aanhangsel 



É . 

V 



-A- -^ 



e drukvan ditboekisvoltooid 

den twintigsten Juli 1907;het 

werd gedrukt op de persen 

van IPENBUUR & VAN 

SELDAM te Amsterdam; de 

boekü en bandversiering is 

van de hand van S. H. DE ROOS, terwijl 

de voor den druk benoodigde materialen 

geleverd werden door: VAN GELDER 

ZONEN, Amsterdam, voor het papier; 

GENZSCH UND HEYSE, Hamburg, 

voor de letter; BEIT 6. Co., Hamburg, voor 

de drukinkt; DIRK SCHNABEL en 

EILERS a WOLF, beiden te Amsterdam, 

voordeclichés.ELlAS P.VAN BOMMEL, 

Amsterdam, vervaardigde het bindwerk. 







IMMER STREVEND 

ADVERTENTIE 
AFDEELING 



GEBR. BREHMER 

MACHINEFABRIEK — LEIPZIG PLAGWITZ 

bouwen als specialiteit in erkend beste en soliedste uitvoering 

! DRAAD- en GAREN HECHTMACHINES 

VOOR ALLE SOORTEN BOEKEN EN BROCHURES 

KARTON HECHTMACHINES 

VOUWMACHINES VOOR BOEK- EN COURANTWERK 

[ IN 70 VERSCHILLENDE UITVOERtNQEN 

COMPLETE IKIUCHTINaEN TOT VERVAARDICINC VIN CARTONNACES 

, D LAATSTE HOOQE ONDERSCHEIDINGEN: □ 

Parijs 1900 Grand Prix en Gouden MedalUe. 

Luik 1905 Keulen 1905 Plauen I.V. 1905 Ca5sel1905 Tnslt1905 

aoodta IICMIK Omato ünlalllc OoMei HcMJIle OondcB Mciallk Condco Hïdillk 

Milaan 1906 Grand Prix 




1 LETTERGIETERIJ TmSTERDAlH [ 

^"^"^yOORHEmTEnERODET 

®j ■ BILDERDIJKSTRAAT 163-5 • j fin 
\ AMSTERDAM ^Sf 

l TckpHion Inicrc N( SIS Telttru-wlm Lellerjlelcm | 

I GENERAAL AGENTSCHAPPEN: - f 

j Machinefabriek „Augsburo" te Augsburg; Karl Krause, 
i A. HOOENFORST en Gebr. Brehmer te Leipzig; Etablisse- 
j ments H. Jullien te Brussel; Waite <S Saville te Otley i 
l In onze tentoonstellingzaai meteene oppervJakte van 200M*. zijn ; 
I tal van werktuigen voor de grafische vakken in werking te zien ; 

t <if Dagelijks geopend. Toegang vrij. ^ ! 



life gjl 

Actieagesellschaft für 
ScbriftgieBerei and Maschiaenbau 

Offenbach a. M. 

Vdlsganwoordifcr; A. J. SUgef, AUSteTdail, [ I ! Oeldcnchekad». 



Boekdruk^Snelpersen 

Smoutwerk-Snelpersen, Cylinder-Trapmachines, 

Degeldrukpersen, Bostonpersen en Apparaten voor 

Correctie-Afdrukken. 

Moderoe Letters 

Randen, Vignetten, Messinglijnen, Boekdrukkerij- 
Inventarissen steeds op Magazijn. . 

QHuUelijke Beuiia^^aorwurdn. Hoojrc Rcdidk bij <OBlsnTc Beuling. 



^ 



LETTERGIETERIJ AMSTERDAM 

VOORHEEN N. TETTERODE 




163-165 BILDERDIJKSTRAAT AMSTERDAM 



Vraagt onze speciale letterproeven van : 

MODERNE ELSEVIER CHELTENHAM 

BREEDE HALFVETTE ANTIEKE 
KLOOSTERSCHRIFT, COLUMBI A 

D ROMAANSCH a 

MODERNE ORNAMENTEN EN VERSIERINGEN 

ENZ. ENZ. 



Ooze naar de laatste eischen dei techniek geheel nieuw ingerichte, 

electrisch gedreven 

LETTERGIETERIJ 

met 40 compleet gietmachines is in staat groote opdrachten op boek- 
en fantaisie-letter in korten tijd, tegen billijke prijzen te leveren 



B 



i 




GENZSCH&HEYSE 

OPOERICHT '^M JÊ JUKW^ Wïï^9^^ TEL.-ADR.Z 



Lettergieterij 

Paris 1900: Goud. Medaille 
St. Louis É904: Grand Prix 



Gezet met «BavaiiaiCursiw (Nonnallinie) 




G«et met «GTaiiosa» (Normallinie) 




L^Merit^cA^ ji>ft, '/é^S%S 





e<^z^. 









.-^^e- f^.jxjccc^cf^ia^t^a' 




K^yi!^^C<z^?t^,^^/ii^^Ü ^S<^<J2^:^i?i^ea^ 



'M^a^^t- 







^^e^^ ^St?,C^€?^ x^ycc^ ^^^^s/^e^tö .€^ ytAOOtyt^a^ï^ 



Gezet met «Schreibschrift Lithograph« (Normallinie) 



Gezet met >Nordische Antiquac (Nonnalliiiie) 




een praktiscf) Boek- 

örUkkCr mo^t acbtcrbüjocn, i 
zid) Öe groote oooröeclen oan onze 

|Unir)erfal-£etterUjn| 

! (Deutfcbe normaUmic) ten nutte te maken! 1 



Dan De oeie ooordeelen Öe^er tecf)nisd)e nieunigtjeiD 

noemen tnij be uoigenbe: 

l.flKe (cttersoorten op eoengroot corps staan 

precies met elkaar in tie lijn. 
2. £ettersoorten op oersd)tllenli corps kunnen boor 

onberleggen met sgstematisd) materiaal in be 

lijn gebradjt morben. 
S.fllle letfersoorten kunnen boor sQStematisit) 

materiaal met De tmeepuntsbaarlijn in be lijn 

flebractjt morben. 
4. De tmeepuntsl^aarlijn biebt ben boekbruhker f^et 

eenooubigste en betroumbaarsle controlemibbel 

tot onberjoek ber letterlijn. 

öenzsd) & ^cgsc in Qamburg 

Alleen - üertcgeniDOortiiger DOor Qollanö: 
Qenk Oosterink • flmf)cm, Bouleoarö 20J 



Gezet met «HambutgeT Dmcltschrifti en sMignon< Randen* 



Gezet met xGrauschiilt Albingia« (Normallini«) 



GERHARD LOEBER 

• AMSTERDAM : GRONINGEN : • 



BQGKBIQDG^ 



ÏIBRIEJ^^Umcri-STEIl-- 
PCLBAnDErivöSEESHflTiEL 
: BRO'CHEER 

:inRicHTinG 

PflRTICUUER 

: BinLVCRK : 

GEBEnKBOEKEn 

:Enz^E:nz: 

IG.005TeNBR0E^enZ00N| 



IPENBUUR & VAN SELDAM 

Uitgeveis 

AMSTERDAM 



OJtmiifrrt fitjs. 



Illu» 



c uil „De Boekletter in NedeiluDd" 



MEDEDEELINGEN OVER BOEKKUNST : 

I. DE BOEKLETTER IN NEDERLAND DOOR J. W. ENSCHEDÉ 

II. DE GRASSETLETTER DOOR J. W. ENSCHEDÉ 






^S^f^t^^'i'CMPf^, K^€l'Pt4^€K^i4^ /S^C^^. 






r*M^^»^ 



C\ 







tc*^ cuz 



te-TA 



iS>a:c^/j^ 



iU€^^ C-^t' 



(:yCr€Y^^^^^^ ^^?^'^l^/'^^/^ 



//f/ f€^eyx-e-Ai' r^^i- e/c/t, /'//'x.€}^/i-c/t:t/tiZine€'^*i- ^f-^t^Y t*€€f't' e/e-xe- ^fc/i-tt/y- 
fr*nei't-f4/Y ' // xrtr /'/f//e /i, f/rr-/c/cxt!!-J^t<^n'C^ii-e-a^t*i^t^^*iJ/^uoot- cft^*^ 




'jeéonaen exempCaren z^ijn noq (Verffri/aoaar 



t^^W:^W^W^W^^W:^^^^S^B^A 



ft 

AM f 



mc 



m 



,•^1 



a$iiïii'j^iC-jMiC^Cj^cmi:io^,c^i$-S. 



[L KRAUSE 

LEIPZIG EI 

VERVAARDIGT SEDERT 1855 

lUKKERIJMACHINES 

.LE EN -VERTEGENWOORDIGING 
}OR NEDERLAND EN KOLONIËN 

ÏIETERIJ „AMSTERDAM" 

VOORHEEN N. TETTERODE 

>AM BILDERDIJKSTRAAT 163-165 



u.-Kwt.vLjÊ,n^xjPKrcpcrtrK,vjbw^re: 



BEIT & C2 

BOEK- & STEENDRUK! NKTEN 

ROLLENSPECIE 
BRONZEN 

GROOTSTE VOORRAAD IN NEDERLAND 
PRIJSCOURANTEN EN DRUKPROEVEN GRATIS EN FRANCO 



STOOM ROLLENGJETERJJ 

PRIMA SPECIE 

JAARABONNEMENTEN 

NIEUWE ROLLEN WORDEN KOSTELOOS GEGOTEN. 

:irBOTwy.i.i <u.u.LJ.f-«i-i .v.in .m\^i .w^a.ff-i .wr.ri «-.jm ^wj\i niJ^;^ƒ^.-nBr•EF^^^^f 



-XTVj-vw-vuinpjami .Kin-nt^-n 



SIMPLEXDRUK NAAR EENE PHOTHOGRAPHISCHE OPNAME 
Vervaardigd in dcAteliersderN.V.Chemigraphische Kunstinrichting Polygraph, Haarlem 

I 



I MAATSCHAPPIJ VOOR BOEKDRUKKERIJINDUSTRIE | 

0) AMSTERDAM — TELEFOON No. 7467 M 

® DE „TYPOGRAPH" » 

*) REGEL-, ZET- EN GIETMACHINE S 

^ is niet alleen de goedkoopste, doch !« 

Ml tevens de beste en snelste t9 

I ZETMACHINE | 

fi^ ter wereld. ]|fe 



Deze eenvoudige, niel-gecompliceerde, ï^ 

machine is niet alleen voor courant- iM 

werk, doch ook voor het beste boek- A 

werk, staat- en tat>elwerk geschikt. ^S 

De Exploitatiekosten zijn zeer gering, M 

de Rentabiliteit is derhalve buitenge- f& 

woon gunstig. ^^! 

Wij zijn Oeieraol- Verlegen WMirdigera der j^ 

„Typograph "-fabriek voor Nederland \9 

en Koloniën. \Jk 

AGENTUREN Uitgebreid Magazijn van Machines, |^ 

van de voornaamste fabrieken Hulpmiddelen, Inkten, Letters, j^^ 

van Machines, Gereedschappen Ornamenlen enz. *9 

en Materialen voor de papier- Importeurs van de nieuwste arti- (^ 

verwerkende industrie. kelen voor het grafisch bedrijf. j|k 

^ + TECHNISCH INSTALLATIE-BUREAU * ® 

$ VOOR BOEKEN STEENDRUKKERIJEN.BOEKBINDERIJEN, s| 

gj CARTONNAOEFABRIEKEN ENZ. ENZ. S 

(T Valikundlge levering van geJicele Inrichtingen In den kortst nogelliken tijd. Ql 



I 



I 



DRUKINKTPABRIBK 

OTTO BAER 

RADEBEUL - DRESDEN 




ZWARTE EN GEKLEURDE 

BOEK- EN STEENDRUKINKTEN 

LICHTDRUKINKTEN 
BLIKDRUKINKTEN ETC. 

VERNISKOKERM • ROLLENSPECIE • ROETBRANDERM 



SPECIALITEIT 
Zwarte saeldrogende Inkten 

• voor boek- en steendruk ■ 

Vertegenwoordiger voor Nederland 

JULIUS GIPSEL Karolingerstr. 108 DUSSELDORF 
•i< en HENK OOSTERINK Boulevard ARNHEM >b 













t.':9iif3,!.jiK:siiKm3CKS»KmeG&<.^.^iS!ii |ni| 



Berger & Wirth 

DRUKINKT FABRIEKEN 




LEIPZIG 





FILIALEN: BERLIJN, BARMEN, BUDAPEST, 
:-: FLORENCE, LONDEN, NEW YORK, PARIJS, :-: 

SINT PETERSBURG 

Drukinkten voor alle grafische technieken 
RoUenspecie „Victoria'' en „Bianca' in 
kubusvorm^ lichtdruk en tropenroUenspecie 



NOUYEAITTKS 

VICTORIA BRONSVERF (voorkomt het lastige bronzen) 

PLATIN DEKVERF (lichte kleuren op donkeren grond) 

METATONINKT (verbeterde duplex inkt) 

RELIEFDRUKINKT 

VISCOSINE 

Mengtinctuur PERFEKTINE (onontbeerlijk voor chro- 

modruk) : — : 



VERTEGENWOORDIGER VOOR HOLLAND 

FRANZ GOERZ ROTTERDAM 




ELECTRO MOTOREN 

i&ui 

^}€ 

TIK 

TIK 



mi 

TIK 

mi 

TIK 



mi 
:^i; TIK 

TIK 

MACHINES VOOR DE GRAFISCHE VAKKEN 

gedreven door afzonderlijke electrO' motoren, hebben niet alleen grooter prcdnctie- ver- 
mogen dan waaneer lU door gai of stoom gedreven worden, doch de aldue toegepaste 
:: electriache beweegkracbt I» buitendien aaniIcnIUk goedkooper dan ledere andere :: 

GEEN VERBRUIK WANNEER DE PERS STILSTAAT 



r nitvoerlge proapeetl en prUaopgave van eiectriscbe bewcEgkracht ei 



GROENEVELD, RUEMPOL & C2 



Electrotectanlach 



Nieuwe Zijds Voorburgwal No ga, Amsterdam 

: VELDRUM Telefoonnummer 4837 



1 6. 5CHECTER & 6IE5ECKE, CEIPZI6 



Cettergieterij 



©roote keuze boekletter 

6eheele garnituren titel- en tweekleuren letters en initialen 

Eene uitgebreide I?euze smoutletter voor alle soorten van smoutweri? 

Artistiek geteekende letters 

nauwl?eurige afwerl?ing 

Biljetletters 

Randen en sieraad in hout en galvano voor moderne biljetten 



=($£ 




Roperen letters 

en ornamenten om te drukken en hoog te drukken, tevens 

voor boekbinders 

Roperen lijnen en ornacDenten 

Cijnen, welke te combineeren zijn in iedere gewenschte grootte 
Cirkels en koperen platen voor ondergronddruk 

materiaal om te ponsen 

om te gelijl?ertijd te drul?i?en, te 'ponsen, te kerven, te groeven en uit te 

snijden op de Phönix degeldrul?pers 

Wereldtentoonstelling te Parijs 1900: „örand prix" 

Vertegenwoordiger voor nederland en Koloniën: 

Joseph Reller, Amsterdam, keizersgracht 174 





I 



).G-SCHELTER & GIESECKE • LEIPZIG 



.Sdielter romein en cursief 

Fontaynes aöresboek voor Nederlandsdie en Duitsdie 
öen Franschen boekhanöel boeken. Fransdie Romans 

Kaarten en platen Zilveren medaille 

Luxeartikelen Jongfiolland 






'U'a-pt^ 



tt' 



r/^ 



Sdirijfletters Fee en Fata Morgana 



Z^a^j^/io-^^i^e^^ 



Fafner-Qrotesk 



Nederlandsche prachtwerken 

Bent Nieuwe Akademie 

Duitsche Romans 



VERTEGENWOORDIGER VOOR NEDERLAND EN KOLONIËN: 

m 3OSEPH KELLER • AMSTERDAM m 

KEIZERSGRACHT 174 fssrk es^ï TELEPHOONNUMMER 8129 



S© Uitstel?end afgewerl?te gravures ^^ 

voor olie soorten reliefdruh 
[ voor boelïbanden, enz. o messen voor ults 

Vertegenwoordiger voor flederland en Rolonién: 

J05EPH RECCER, fimSTERDfltTl 

Keizersgracht 174 



3. Q. SCHELTER & OIESECKC, LEIPZIG 

^ ^ MACHINEFABRIEK ^y 



Eén- en tweetoeren snelpersen „WinÖsbraut" 
Eentoeren snelpersen 

in 4 versdiillenbe formaten voor courant-, boek- en smoutwerk. 
Leveren tot 2200 druks per uur. 



Door eigen on2>ep/inding in onze Snikkerij en door Me van ervaren vaki innen 
is het ons gelukt, be bouw öezer moöeme machines tot in be kleinste biizunSer- 

lieden „up to date" te maken 

Deze persen kenmerken zi<h bijzonder door hun Sterken bouw, hun groote 

snelheid, onovertrolfen in kt verwrijving en zuiver register, waaraan ziih arbeid 

sparende onderdeelen aansluiten 

Vertegenwooröiger voor Nederland en Koloniën: 

3oseph Keiler, Amsterdam, Keizersgracht m 



^vN// ]. o. Sdselter D Oleseche, Ceipsig Vv^^" 
Degelöruhpers „pbönlx" 

met cyllnOer Inktwerk In 9 versdiHIenDe formaten 
voor Meuren- en banDelswerk, 
o alsmeDe voor boogbrutt d 

=^= Wii lever&en tot beOen circa 6000 stuhs ^=^= 



Pbönix Pers n 



stereotypie inricbtingen 

leverden wl) over &e 500 stuhe 

Veiligbeidsimen 

voor personen en goederen m Ongeveer 1950 geleverO 

l^etels om rollen te gieten 
Cransmissies n Cransportwagens 



h 



Vertegenwoorbiger voor Deöerlanb en koloniën: 
^osepb Reller, AmsterDom, Reisersgracbt 174 



sd 



ZS®3!>SSra;^IE^S+2SSKlC^S^Z<®3R^S:n£>®l!^>3 



aniBa 1. 6. Scbeltec o Ciesedie • CelpslQ attaat 



>tln 

ma 
hap 



nernii 
npellr 



dilnei 

■ en • 
ramer 
tmadi 
tbebrl 



l}3ei 

voor ï 




J. O. SCHELTER Si GIESECKE, LEIPZIO 



^^M 



liappen 

en letters 



7 



/ Gereedschappen ^ 

Alle gereedsdiappen voor het zetten en het drukkei 
Galeien, zethaken, zetlijnen, eisten, tangetjes, borstel 
D aanlegspel&en, kooien, han&rollen, c 

buig- en snijmadiines voor interlinies, toestelmesje; 
o enz. enz. enz. i 



r 



Vertegenwoordiger voor DederlanÖ en Koloniën: 

3oseph Keiler, Amsterdam, Keizersgradit 174 



B-IASPIBOMMEL' 
BOEKBINDER 



KERK5TRAAT5!) 
AMSTERDAM 



PH. SIMONS & C2 

GROOTHANDEL IN PAPIER 

'S GRAVENHAGE 

Amsterdamsche Veerkade 10-16. — Telefoon 990 



ROTTERDAM 
Gedempte Botersloot 7 
Telefoon 2304 



AMSTERDAM 

(Monsterkamer) 

N.Z. Voorburgwal 373 

Telefoon 3745 



ORDINAIRE EN FIJNE PAPIEREN 

IN DIVERSE GENRES. 

Houtvrije Druk- en Schrijfpapieren. 
POSTPAPIEREN. 

lUnstratie-, Knnstdnik- en Chromopapieren. 

PAPIEREN VOOR AUTOTYPIE, 

LITHOGRAFIE, ZINCOGRAFIE. 

ROMANPAPIEREN. 

WITTE EN GEKLEURDE CARTONS. 



GROOTE SORTEERING IN MODERNE OMSLAGPAPIEREN 



-•^ 



: ac 



(. 



< i^iOriIANDEL IN PAPIER 

\'^<;r.\VENHAGE 

A • o -v Vecri. !ltï 10-16. — Telefoon 990 



!" • 1 . • ^'lOot 7 (Monsterkamer) 

: .04 N. Z* Voorburgwal 373 
Telefoon 3745 



0U\ :- , EN FIJN!: PAPi^ \UiN 
H) . ■: Dn;k- tti Sciirijfpapitren. 

■itie-.l ."- !. •'.A'CnC!'!-.».'. Ij--!,' ;ïi»'t. 

! ; i" '.vAi-ii:, '.M <m;ra("'!:. 

•. .:. :.\ ;: .; !■• ...■ CW'iONS. 



HELIOTINT 
VON MEISENBACH RIFFARTH & CO., BERLIN-SCHÖNEBERG. 



o 

N 
Q 

O 



UJ 

a 

< 
a 

1^ 

Z 

z 

o 



h 
en 



P. VAN DIJK 

WARMOESSTRAAT 155 + AMSTERDAM 

D Magazijn van Boekdrukkerijbenoodigdheden d 

Inrichting tot levering van complete 

Boekdrukkerijen, Steendrukkerijen, Boekbinderijen 

OPGERICHT 1873 







>» 





TELEFOON INTERCOMMUNAAL 

2279 

D VERTEGENWOORDIGER o. a. VAN D 

Ch. Lorilleux & ClE., Paris, DRUKINKTEN 

„ .. ... MACHINES VOOR PAPIER EN 

Ch. MANSFELD. Le,pz.g, cARTONBEWERKINfl ^ 

Qebr. Brehmer, , HECHT- EN VOUWMACHINES 

Marinoni & ClE, Parijs, SNELPERSEN ^^ 

Klein Forst & Bohn, Nachf. i 

Maschinenfabr. Johannisberg,| 

C. A. LiNDQENS, Cöln, ROLLENSPECIE 

o e I HOUTEN LETTER EN LET- 

ROMAN SCHERER, Luzern, teRKASTEN 

F. M. Weiler's Liberty DEGELDRUKPERSEN 

Works, Berlin, 

PRIJSCOURANTEN EN LETTERPROEVEN 
a OP AANVRAAG FRANCO d 



;%i<:^scrii<;^f^:^i^;^ic^i^;^i^;^i^Ki< 





o ■■CSCO" o ' 




A. PALM & ZONEN 

AMSTERDAM 

MACHINALE- EN GESCHEPTE 
PAPIEREN 



: V,,.,*»**" I 



w3fe«fc^4ï»ïSKi:B^s^ 




i 





^ 

^ 




§ 




^^^mm^Êmm^mt^m^mmÊ^m^M 



REPRODUCTIB 

NAAR EEN 

TEEKENINO 

VAN 

H.HEIJENBROCK 

IN 
DRIE CLICHÉS 



VERVAARDIQD 

IN DE 

ATELIERS 

VAN 



DIRK 

SCHNABEL 

AMSTERDAM 

KEIZERSGR. 324 

TELEE. INT. 2807 



-m 



LETTERGIETERIJ 

H B IJDO 



DEN HAAG 



TELEÏ=OON INTERC, 



966 



TELEGRAM-ADRBS 
IJDO -HAAG 



LEVERING VAN 

COMPLETE BOEK- EN STEEN- 
DRUKKERIJEN 

SNELPERSENujt de fabriek van JCfew, Forsl 
er Bobn, Nachf., Geisenheim a/Rh. en andere 

fabrieken 

STEREOTYPIE-INRICHTINGEN EN 
MATERIALEN van 1(empexocrk, Nürnberg 
VlCTORlADEGELDRUKPERSENvan 
J^ockstrob er Scbneider, N achf . Dresden^H ei denau 

SNIJMACHINES ENZ. van J(arl J(rause, 

Leipzig 

ALLE VOORKOMENDE MATERIALEN 
- STEEDS VOORHANDEN ■ 




ftlïrJlinfl0p0riO(renlïöi 

taait en Duiöflijfflrtter^ 
soortf n • Croofgtf êeuje 
uanoignettenenaRiee^ 
Dingenüoorötmeestofr^ 
9(^jU(nOeDoelnnOen-9l 
onje proöuffm luorDen 
tetfiniarfiuilfrat iorfloulötg mat' n 
üOfröfn»(aanarfj8tiEê)efrl)oogi 

fcttttstntlmanuntei 

naar ontwerpen oan öeêenöe hinstenaar 




r 




9^^.' 





b- 





i/i 



• 'T-- 



This book should be returned to 
the Library on or before the last date 
stamped below. 

A Bne is incurred by retaining it 
beyond the specified time. 

Please return promptly. 



This book should be returned to 
the Library on or before the last date 
stamped below. 

A fine is incurred by retaining it 
beyond the specified time. 

Please return promptly. 




This book should be returned to 
the Library on or before the last date 
stamped below. 

A fine is incurred by retaining it 
beyond the specified time. 

Please return promptly. 




s 



This book should be returned to 
the Library on or before the last date 
stamped below. 

A fine is incurred by retaining it 
beyond the specified time. 

Please return promptly.